نویسنده: 92

پایان نامه علوم سیاسی با موضوع ،، .، انقلاب، -، .

غرب و آمریکا با استفاده از شیوه ی انقلاب رنگی ، با توجه به خصوصیات و ویژگی های هر کشوری قابل بازسازی بوده و به دلیل اینکه در چندین کشور با موفقیت به اجرا در آمد از یک سو ، و از طرف دیگر با توجه به زمینه های مساعد اجرای آن در ایران دور از ذهن نبود .

با توجه به این که آمریکا هرگونه استراتژی براندازی را که امید اندکی به موفقیت آن می رفت برای سرنگونی انقلاب اسلامی به کار بسته و در تمامی موارد با شکست مواجه گردید ، لذا در راستای اقدامات براندازانه ی خود ، طرح فروپاشی اسلامی ایران به سبک جمهوری های شوروی سابق را در دستور کار خود قرار داد .

با شروع شدن دهمین انتخابات رياست جمهوري ، تاكتيك غرب در برابر ايران اسلامي تغيير كرد و عوامل غربي و رسانه هاي آن ها ، كه همواره انتخابات های جمهوری اسلامی ایران را تحريم مي كردند و از مردم مي خواستند که در انتخابات شركت نكنند تا مشروعيت نظام زير سوال رود ، با تغییر تاکتیک تحریـم انتـخابات ، مـردم را ترغيـب به شركت در انـتخابات مي كردند ، با ايـن تـفاوت كه از مـردم مي خواستند به نامزدی که با غرب مخالف است یعنی آقای احمدی نژاد رأي ندهند . رنگ سبز به نماد انقلاب مخملي در ايران تبديل گرديد ، تزريق كمك هاي مالي فراوان به ستاد نامزد مورد حمايت غرب صورت گرفت و مخالفین به سياه نمايي از وضع موجود پرداخته و با متهم كردن رئيس جمهور وقت به دروغ گويي بر امكان تقلب گسترده در انتخابات و لزوم نظارت بین المللی روی آوردنـد ؛ و قبل از اعلام نتـایج آقای موسـوی را برنده ی انتخابات نامیدند و از وزارت کشور برای برگزاری جشن پیروزی درخواست مجوز نمودند .

به دنبال اعلام نتایج انتخابات ، مهندس موسوی با اعلام تقلب گسترده خواستار ابطال انتخابات گردید و از هواداران درخواست حضور در خیابان های شهر را داد .

به دنبال حضور هواداران و بردباری نظام ، دشمنان به اشتباه افتاده و اصلی ترین مرحله ی انقلاب رنگی را زودتر از موعد آغاز کردند و آن براندازی نظام بود .

لازم به ذکر است که یکی از مهمترین دلایل شکست انقلاب رنگی و نقشه های شوم دشمنان قسم
خورده ی انقلاب اسـلامی در ایـران ، نظام مبتنـی بر ولایت فقیه و رهبـری حضـرت آیت ا…
خامنه ای ( مد ظله ) در رأس این نظام است که در فصول آتی به نقش موثر ایشان در عدم کامیابی دشمنان به اهداف خود و شکست این حربه پرداخته خواهد شد .

‌‌4 – 2  تاریخچه ی انقلاب رنگی در ایران

پیشینه ی انقلاب رنگی در ایران را بایستی در رویدادهای پنهان دهه ی هفتاد جستجو کرد . با فعال شدن گروه های معاند داخلی و وجود ضرورت هماهنگی بیشتر میان اپوزیسیون داخل و خارج در سال 1373 کنفرانس همبستگی هامبورگ از سوی سازمان سیا و سرویس اطلاعاتی آلمان و سران چپ ضد انقلاب برگزار شد . در این کنفراس تاکید گروه های داخلی و خارجی مبنی بر انتخاب استراتژی تغیییر بر مبنای استحاله بود . طراحان و هدایت کنندگان سناریوی براندازی ، در جستجوی راهکارهایی برای تسریع روند عملیات استحاله و دست یابی به اهداف آتی ، نیازمند افراد و جریان هایی بودند که در نقش کاتالیزور ظاهر شده ، و فرآیند تغییر حاکمیت از درون را عینیت و سرعت بخشند . فرایند مذکور در سال 1374 با تشکیل محفلی موسوم به حلقه ی کیان به نقطه ی تکوین خود رسید . تجدد طلبی و رفورم دینی ، افقی بود که در دیدگاه های جریان التقاطی کیان نمایان شد . این موضوع در واقع ترویج تئوری اسلام منهای سیاست و روحانیت و همچنین باز تولید تفکرات روشنفکری وابسته به غرب و طیف های شکست خورده ، در اوایل انقلاب بود . ( عبدالهی ، 1390 : 64 )

4 – 3 اتخاذ استراتژی انقلاب رنگی در ایران

در اواخر حکومت بوش پدر ، استراتژی مهار ایران به تصویب رسید و با روی کار آمدن کلینتون به اجرا در آمد . اساس این استراتژی مبتنی بر چهار رویکرد است که عبارتند از : 1 – تضعیف بنیه ی مالی و توان ملی ایران . 2 – فلج ساختن اقتصاد کشور . 3 – اعمال تحریم های همه جانبه . 4 – ضربه زدن به منابع درآمدی ایران یعنی فروش نفت و گاز .

این سیاست اهدافی چون : 1 – کشیدن نوعی دیوار آهنین به دور ایران . 2 – منزوی ساختن ایران در
صحنه ی روابط بین الملل . 3 – اعمال فشارهای خارجی برای فلج کردن اقتصاد ایران . 4 – گسترش نارضایتی های عمومی و به دنبال آن کاهش پایگاه های مردمی نظام و اثبات ناکارآمدی تئوری حکومت اسلامی را دنبال می کرد .

ناکامی های پی در پی آمریکا و غرب برای سرنگونی انقلاب زمینه ساز اجرای طرح فروپاشی آن به سبک انقلاب رنگی را رقم زد .

لازم به ذکر است که طراحی انقلاب رنگی مبتنی بر سه عامل اساسی است که عبارتند از : 1 – اعمال فشارهای خارجی . 2 – کشیدن دیوار آهنین به دور کشور هدف . 3 – سازماندهی نیروهای داخلی و هماهنگ ساختن آن ها با طراحی های خارجی است .

لازمه ی رسیدن به این اهداف سازماندهی نیروهای داخلی از طریق ایجاد پایگاه های مستحکم مانند مطبوعات و تشکل های سیاسی هم سو و متحد ساختن مخالفان قانون اساسی حول شعار حذف اسلامیت از جمهوریت بود .

بررسی ماهیت رفتار غرب در انتخابات دهم ریاست جمهوری مستلزم واکاوی در مواضعی است که در رسانه های غربی صورت گرفته است .

قرآن و صندوق اخذ رأی عنوان مقاله ای است که در نشریه ی نیویورک تایمز و به قلم رائول مارک گرخت منتشر شد . در این مقاله با اشاره به شکسته شدن الگوی حکومتی غرب توسط ایران آمده است : سی سال قبل یک اتفاقی در ایران افتاده و آن موضوع حضور وحی و خدا در عرصه ی سیاسی و اجتماعی است . این اتفاق حکومت خدا با حکومت انسان را گره زده است . این امر تبدیل به معضلی برای آمریکا و غرب شده و الگویی را که غرب از گذشته ها روی آن کار کرده است را شکسته است . وی در ادامه ی مقاله ی خود با اشاره به تحولات داخل ایران می نویسد : پایان تلاش های ایران را ، که می خواهد خدا را وارد عرصه ی حاکمیت کند شاهد هستیم .

این بیانات نشان می دهد که از دیدگاه غرب ایران متهم است به ارائه ی الگویی پیشتاز به نظام جهانی از طریق استمرار بخشی به نقش و حضور خدا در عرصه ی سیاست گذاری .

هنری کسینجر نیز در تحلیلی که از ریشه های مسائل ایران ارائه می دهد ، آورده است : بحران ایران زمانی پایان می یابد که یک اتفاقی در این کشور بیفتد . به اعتقاد وی ایران زمانی از منظر غرب مورد پذیرش قرار می گیرد که رویکرد مدرنیسم و انطباق با نظم جدید بین المللی و زندگی مسالمت آمیز را اتخاذ کند و تا زمانی که این را نپذیرد این بحران ادامه خواهد داشت .

بسیاری از موسسات مطالعاتی آمریکایی نیز ، رویکرد آمریکا را به ایجاد انقلاب رنگی در ایران متوجه ساخته اند . موسسه ی امریکن اینترپرایز تاکید می کند که در صورت تحقق شرایطی ، این انقلاب در ایران به ثمر خواهد نشست . این شرایط عبارتند از :

  1. داشتن پایگاه مردمی مخالف نظام و طرفدار آمریکا .
  2. تشدید آسیب های داخلی ایران برای فراهم سازی زمینه های عملیات خارجی .
  3. خدشه دار شدن وحدت ملی میان رهبری و نخبگان .

بر همین اساس برخی محورهای اصلی طرح فروپاشی ایران به شرح ذیل مورد توجه قرار گرفت :

  1. محاصره ی سیاسی ـ امنیتی .
  2. سرمایه گذاری برای ایجاد مجموعه ای از نشریات وابسته .
  3. اعمال فشارهای اقتصادی ، تضعیف توان ملی و منابع مالی .
  4. سازماندهی تهاجم فرهنگی برای ایجاد بحران هویت .
  5. تبلیغ سکولاریزم و مرتبط ساختن روشنفکران به شبکه ی جهانی روشنفکری سازمان سیا .
  6. هدایت کشور به سمت توسعه ی نامتوازن .
  7. تبانی احزاب سیاسی با آمریکا و غرب حول محور سکولاریسم .
  8. تضعیف چهره ی رهبری و نهادهای امنیتی و قضایی و ایجاد چتر حمایتی برای ضد انقلاب .
  9. تشدید اختلاف های داخلی و تبدیل آن به تخاصمات فرسایشی .
  10. توهم خواندن توطئه و ایجاد خوش بینی افراطی نسبت به دشمنان .
  11. بروز نفاق در تفکر و رفتار مسئولان حکومتی .
  12. نفی کامل دستاوردهای گذشته و سیاه جلوه دادن وضعیت موجود .
  13. طراحی نفوذ در سیستم حکومتی .
  14. سازماندهی نوعی جنبش اجتماعی علیه اسلام ، روحانیت و نظام . ( عبدالهی ، 1390 : 70 – 100 )

 

4 – 4  عوامل زمینه ساز بحران

آن چه که در فردای پس از انتخابات حادث گردید فرصتی بود که از سال ها و دهه ها قبل با برنامه ریزی مدون و منسجم غرب به سرکردگی آمریکا و همراهی عناصر فریب خورده ی داخلی فراهم آمد . حـاکم شـدن فـضای غیـر عقـلانی و تهییـج احـساسات ، نادیـده گرفتن تذکرات حضرت آیت ا…
خامنه ای ( مدظله ) ، عدم رعایت اخلاق و قواعد انتخاباتی ، و نادیده گرفتن مصالح انقلاب ، سبب شد تا دشمنان به پیاده سازی سناریوی از پیش طراحی شده خود بپردازند . بدیهی است که اجرای
موفقیت آمیز چنین نقشه ای نیازمند هماهنگی بین عناصر خارجی و داخلی است که به آن ها اشاره خواهد
گردیـد .

4 – 4- 1  نقش عوامل خارجی

به طور کلی رفتار غرب در قبال ایران متاثر از دو عامل اساسی است . عامل اول به دشمنی سی ساله ی غرب با ایران باز می گردد که مقابله با انقلاب اسلامی به عنوان یک الگوی رو در روی لیبرال دموکراسی است و عامل دوم به تحولات جدید نظام بین الملل بر می گردد .

یکی از روش های اتخاذ شده برای مقابله با انقلاب اسلامی ، طرح فروپاشی جمهوری اسلامی به سبک انقلاب رنگی است که در این راستا می توان به موارد ذیل اشاره نمود :

4 – 4 – 1 – 1  موسسات و بنیادهای غربی حامی براندازی در ایران

بیش از 60 بنیاد وموسسه در رابطه با انقلاب رنگی در آمریکا و اروپا علیه کشورهای هدف از جمله ایران دارای فعالیت بوده که در ذیل به برخی از آن ها اشاره می گردد .

بنیاد سوروس یا جامعه ی باز :

جورج سوروسِ یهودی ، موسس این بنیاد بوده که در 12 آگوست 1930 م در مجارستان متولد گردید . در سال 1956 م به آمریکا مهاجرت کرد . وی یکی از شاگردان کارل ریموند پوپر ، نظریه پرداز لیبررال دموکراسی اتریش است که نام موسسه اش را با تاثیر از کتاب جامعه ی باز و دشمنانش ، اثر پوپر انتخاب نموده . فعالیت سوروس با هدف ایجاد زیربنای اجتماعی و سیاسی جامعه ی باز صورت گرفته و اغلب نیز معتقدند هدف از طرح های خیریه ی سوروس نه حمایت از علم و آموزش ، بلکه ایجاد تغییر های تمدنی در کشورهای هدف می باشد .

بنیاد سوروس در ایران نیز دارای فعالیت بوده و دفتری به شکل غیر رسمی در ایران داشت که نماینده ی آن بنیاد در ایران یعنی یحیی کیان تاجبخش در ایران شناسایی و دستگیر گردید .

مبتنی بر اسناد کشف شده راهبرد این بنیاد در خصوص ایران این گونه ذکر گردیده : اهداف خاص این بنیاد در ایران وصل کردن اندیشمندان ، تحصیل کردگان ، حاکمان محلی و NGO  های ایران به آمریکا و جوامع تحقیقاتی و حقوق بشر بین المللی و توانمند سازی موسسات محلی ایران است .
( عبدالهی ، 1390 : 270 )

موسسه ی آلبرت انیشتین :

این موسسه توسط جین شارپ ،

تحقیق علوم سیاسی با موضوع،، انقلاب، .، . ، اسلامی

ر ايران

پیشرفت در عرصه های گوناگون علم وفن آوری ، تثبیت دیپلماسی منطقه ای ، عدم تمکین ایران در برابر فشارهای بیرونی ، عدم تسلیم در برابر سیاست های منطقه ای کاخ سفید ، به رسمیت نشناختن رژیم صهیونیستی ، و … قدرت های استکباری و به ویژه آمریکا را به سرمایه گذاری جدی برای ایجاد تغییر از درون نظام سوق داد .

فراخوان مراکز تصمیم سازی برای تهیه ی راهبرد عملیاتی برای ایران ، تصویب بودجه ی ویژه برای حمایت از آشوب ها ، تلاش برای تصویب قطع نامه های جدید علیه ایران ، و … برخی از اقداماتی است که غرب به سرکردگی آمریکا برای تحت فشار قرار دادن جمهوری اسلامی ایران به اجرا در آورده است . در داخل به ویژه بعد از ارتحال حضرت امام خمینی ( ره ) با تشکیل انجمن ها و حلقه هایی نظیر کیان و … و فعالیت گروه ها ی تروریستی مانند منافقین و فعالین مسلح در شمال غرب و جنوب شرق کشور ، و تلاش های احزابی مانند مجاهدین انقلاب اسلامی ، مشارکت ، اعتماد ملی و … که به تدریج با اصول
اولیه ی انقلاب زاویه پیدا نمودند ، بارقه های امید به سرنگونی نظام را در اردوگاه مخالفین روشن نمود . طرح فروپاشی دولت های غیر هم سو با غرب و آمریکا به روش اجرای انقلاب مخملی با توجه به خصوصیات و ویژگی های هر کشوری قابل بازسازی بوده و به دلیل اینکه در چندین کشور با موفقیت به اجرا در آمد از یک سو ، و از طرف دیگر با توجه به زمینه های مساعد اجرای آن در ایران که نمونه هایی از آن مورد اشاره قرار گرفت دور از ذهن نبود .

با توجه به این که آمریکا هرگونه استراتژی براندازی را که امید اندکی به موفقیت آن می رفت برای سرنگونی انقلاب اسلامی به کار بسته و در تمامی موارد با شکست مواجه گردید ، لذا در راستای اقدام براندازانه خود ، طرح فروپاشی اسلامی ایران به سبک جمهوری های شوروی سابق را در دستور کار خود قرار داد .

با شروع شدن دهمین انتخابات رياست جمهوري ، تاكتيك غرب در برابر ايران اسلامي تغيير كرد و عوامل غربي و رسانه هاي آن ها ، كه همواره انتخابات های جمهوری اسلامی ایران را تحريم مي كردند و از مردم مي خواستند در انتخابات شركت نكنند تا مشروعيت نظام زير سوال رود ، اما اين بار نه تنها از تحريم خبري نبود ، بلكه مردم را ترغيب به شركت در انتخابات مي كردند ، با اين تـفاوت كه از مردم مي خواستند به نامزد مخالف با غرب راي ندهند . رنگ سبز به نماد انقلاب مخملي در ايران تبديل گرديد ، تزريق كمك هاي مالي فراوان به ستاد نامزد مورد حمايت غرب صورت گرفت و مخالفین به سياه نمايي از وضع موجود پرداخته و با متهم كردن رئيس جمهور وقت به دروغ گويي بر امكان تقلب گسترده در انتخابات و لزوم نظارت بین المللی روی آوردنـد و قبل از اعلام نتـایج آقای موسـوی را برنده ی انتخابات نامیدند و از وزارت کشور برای برگزاری جشن پیروزی درخواست مجوز نمودند .

به دنبال اعلام نتایج انتخابات ، مهندس موسوی با اعلام تقلب گسترده خواستار ابطال انتخابات گردید و از هواداران درخواست حضور در خیابان های شهر را داد .

به دنبال حضور هواداران و بردباری نظام دشمنان به اشتباه افتاده و اصلی ترین مرحله ی انقلاب رنگی را زودتر از موعد آغاز کردند و آن براندازی نظام بود .

لازم به ذکر است که یکی از مهمترین دلایل شکست انقلاب رنگی و نقشه های شوم دشمنان قسم
خورده ی انقلاب اسـلامی در ایـران ، نظام مبتنـی بر ولایت فقیه و رهبـری حضـرت آیت ا…
خامنه ای ( مد ظله ) در رأس این نظام است که در فصول آتی به نقش موثر ایشان در عدم کامیابی دشمنان به اهداف خود و شکست این حربه پرداخته خواهد شد .

3 – 10  جمع بندی

واژه ی انقلاب مخملی نخستین بار توسط واسلاو هاول ، رهبر مخالفان چکسلواکی وارد ادبیات سیاسی شد . مخالفان دولت چکسلواکی با استفاده از انقلاب مخملی طی یک دوره ی شش هفته ای در دسامبر 1989 م موفق به تغییر حکوت شدند . در حوزه ی نظری جین شارپ بود که نظریه ی انقلاب های مخملی را در سال 1960 م با نوشتن کتابی تحت عنوان سلاح گاندی به مثابة قدرت اخلاقی مطرح کرد . جین شارپ در این کتاب ، پایـه های نظریه ی انقلاب مخملی را با الهام از استراتژی مقاومت منفی گاندی بنیان گذاشت . شارپ با تحلیل شیوه های انقلابی گاندی در برابر استعمار انگلیس و با استفاده از قدرت اخلاقی او در مبارزه ی انقلابی ، معتقد است که می توان با استفاده از شیوه ی مقاومت منفی و غیر خشونت آمیز گاندی که در مبارزات انقلابی هندی ها علیه استعمار انگلیس مورد استفاده قرار گرفت ، تغییرات بنیادین در حوزه ی اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی با هدف احیای آزادیِ انسان های در بندِ حکومت های اقتدارگرای خودکامه به وجود آورد .

انقلاب رنگي پديده اي نوين و مربوط به دوران پس از جنگ سرد است كه در زير مجموعه ي مدل هاي شناخته شده و كلاسيك جامعه شناسي سياسي در مورد تغييرات اجتماعي جاي نمي گيرد . منظور از انقلاب رنـگي ، انقـلابي بدون خـونريزي و كشتار اسـت . در اين انقـلاب ها هيئت هاي حاكمه به چالش كشيده شده و مجبور به ترك اریکه ی قدرت می گردند . انقلاب رنگي يا مخملي يكي از شيوه هاي براندازي نرم و جابجایی قـدرت هـمراه با مبارزه ی منـفی است كه نافرماني مدني پايه ي آن می باشد . نافرمانی مدنی در مقابل اطاعت یا فرمانبری که به عقیده ی ماکس وبر یکی از مفاهیم کلیدی مناسبات قدرت است ، به معنی سرپیچی کردن از دستورات و اطاعت نکردن از فرامین است . آن چه که از تعریف انقلاب کلاسیک بر می آید این است که پدیده ی انقلاب عمدتاً تغییرات اساسی و ریشه ای در تمام ارکان جامعه است ، به طوری که هیچ تشابهی بین رژیم قبلی و حکومت جدید وجود نداشته باشد . این در حالی است که در انقلاب های رنگی گروه های انقلابی خواهان تغییرات سریع و جابجایی نخبگان طبقه ی حاکم
بوده اند . نوع مبارزه ی آن ها نیز غیر خشونت آمیز و با بهره گیری از روش های اعتراضی متعادل و تدریجی در بستر جامعه ی مدنی با همراهی مردم و حمایت نیروهای خارجی به صورت مرحله به مرحله بوده است . با ماطلعه ی این مدل از جاجایی قدرت که در جوامع مختلف صورت گرفته ویژگی های ذیل به عنوان خصایص انقلاب رنگی قابل استحصاء است :

  1. در تمامی این انقلاب ها فقط جایجایی نخبگان در سطح بالای حکومت صورت گرفته .
  2. تمامی این انقلاب ها با اعتراض به نتایج انتخابات آغاز گردیده است .
  3. این انقلاب ها بدون استفاده از ابزارهای خشونت آمیز طی تظاهرات خیابانی به پیروزی دست یافته اند .
  4. در تمامی این انقلاب ها مخالفان با تزریق کمک های مالی فرراوان توسط غرب و آمریکا مورد حمایت و پشتیبانی قرار گرفته اند .
  5. در این انقلاب ها نتایج نظرسنجی قبل از انتخابات که توسط موسسات غربی صورت گرفته حکایت از پیروزی مخالفان می کرده است .
  6. استفاده از یک نماد یا سنبل در تظاهرات خیابانی توسط مخالفان .
  7. سیاه نمایی وضع موجود توسط مخالفان .
  8. در اختیار قرار دادن رسانه های حرفه ای و قوی توسط غرب به مخالفان .
  9. پرهیز از خشونت و سرعت بالای تحولات .
  10. رهبران مخالفان دارای سمت های مهمی چون صدارت و وزارت قبل از شروع تحولات در نظام حاکم بوده اند .
  11. تمام این تحرکات با شعارهایی مبتنی بر دموکراسی خواهی و لیبرالیسم انجام گرفته
    است .
  12. نقش دانشجویان و سازمان های غیر دولتی در بروز انقلاب رنگی برجسته بوده است .
  13. دلیل اصلی وقوع انقلاب ، وجود خصوصیاتی همچون : اقتدارگرایی ، فقدان چرخش نخبگان ، ناکارآمدی در حل مشکلات عمومی و نداشتن مقبولیت مردمی در حکومت وقت بوده است .
  14. تحرکات انقلابی به شکل مستقیم و غیر مستقیم مورد حمایت ایالات متحده ی آمریکا و اروپای غربی قرار گرفته است .
  15. تکیه بر شکاف های اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی در کشورهای هدف انقلاب رنگی و دامن زدن به مسائل قومی ، نژادی و مذهبی که در کشورهای هدف بنا به بافت جمعیتی آن وجود داشته است .

شرایط و زمینه هایی از قبیل : چالشگری ایران علیه ی منافع آمریکا و اسرائیل ، ضعف حوزه ی عمومی و نهادهای مدنی ، تراکم شکاف های اجتماعی ، رفتارهای سلیقه ای در بین جریان های سیاسی دورن نظام ، جمعیت جوان و نیروی بیکار ، و …  می تواند به ظهور انقلاب رنگی در کشور ایران کمک کرده و در رودند اجرای آن موثر واقع گردد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل چهارم

انقلاب رنگی در ایران

 

 

 

 

4 – 1   انقلاب رنگي در ايران

نظام جهانیِ سلطه ، با انقلاب اسلامی و تفکر اسلامی و نظام ولایت فقیه برآمده از این انقلاب دشمنی ذاتی دارد . زیرا دریافته است که تداوم حضور و بسط نفوذ و گسترش دامنه ی ظهور اندیشه ی این نظام ، موجبات نابودی نظام استکباری را به دنبال خواهد داشت .

پیشرفت در عرصه های گوناگون علم وفن آوری ، تثبیت دیپلماسی منطقه ای ، عدم تمکین ایران در برابر فشارهای بیرونی ، عدم تسلیم در برابر سیاست های منطقه ای کاخ سفید ، به رسمیت نشناختن رژیم صهیونیستی ، و … ، قدرت های استکباری و به ویژه آمریکا را به سرمایه گذاری جدی برای ایجاد تغییر از درون نظام در جمهوری اسلامی ایران سوق داد .

باید توجه داشت که آن چه در روزها و هفته های پس از انتخابات خرداد 1388 در ایران رخ داد با هدف کوتاه مدتِ براندازی نظام مستقر در آن صورت گرفت و در صورتی که نیل به این هدف در کوتاه مدت میسر نمی گشت ؛ هدف آنان تضعیف جایگاه ولایت فقیه و رهبری انقلاب به منظور بستر سازی جهت استحاله ی نظام اسلامی در میان مدت بود . چرا که دشمنان به خوبی دریافته اند که این ، ولایت فقیه است که جان وجوهر و روح انقلاب و نظام اسلامی و منشأ و منبع قدرت آن ، و موتور محرکه ی پیشرفت در عرصه های گوناگون علمی ، اجتماعی ، سیاسی و … می باشد . نظام سلطه به سردمداری آمریکا دریافته است که تا نظام ولایت فقیه در ایران حاکم است حرکت دینی و عدالت طلبانه و انقلابی ملت ایران در مسیر بالنده و رشد یابنده ی خود ، تداوم و بسط می یابد و امکان بروز انحراف و یا توقف در آن وجود ندارد .

فراخوان مراکز تصمیم سازی برای تهیه ی راهبرد عملیاتی برای ایران ، تصویب بودجه ی ویژه برای حمایت از آشوب ها ، تلاش برای تصویب قطع نامه های جدید علیه ایران و … ، برخی از اقداماتی است که غرب به سرکردگی آمریکا برای تحت فشار قرار دادن جمهوری اسلامی ایران به اجرا در آورده است . در داخل ایران و به ویژه بعد از ارتحال حضرت امام خمینی ( ره ) ، با تشکیل انجمن ها و حلقه های ایدئولوژی ساز نظیر کیان و … ، فعالیت گروه ها ی تروریستی مانند منافقین و فعالین مسلح در شمال غرب و جنوب شرق کشور ، تلاش های احزابی مانند مجاهدین انقلاب اسلامی ، مشارکت ، اعتماد ملی و … که به تدریج با اصول اولیه ی انقلاب زاویه پیدا نمودند ، بارقه های امید به سرنگونی نظام را در اردوگاه مخالفین روشن نمود . طرح فروپاشی دولت های غیر هم سـو با

تحقیق علوم سیاسی با موضوع،، .، قرقیزستان، آقایف، انقلاب

.

انقلاب لاله ای قرقیزستان که به نسبت سایر انقلاب های رنگی با خشونت و پراکندگی بیشتری به وقوع پیوست ، در مراحل اولیه از سوی رسانه ها با عناوینی نظیر صورتی ، لیمویی ، ابریشمی ، نرگس و سنبل معرفی می شد ؛ زیرا مخالفان در نواحی مختلف ، رنگ های متفاوتی را برای تظاهرات انتخاب کردند که عمده ی آن ها صورتی و زرد بود . به سبب همزمانی سقوط عسگر آقایف با فصل بهار و رویش بیش از شصت نوع گل لاله در این کشور در سال 2005 م ، نام انقلاب لاله بر آن نهاده شد .

آقایف از زمان استقلال قرقیزستان در سال 1991 م تا پیروزی انقلاب لاله ای در سال 2005 م قدرت را در دست داشت و بحث های زیادی در باره ی سوء استفاده ی فرزندان و خانواده ی وی از منابع و ثروت قرقیزستان وجود داشت . مخالفـان نـیز ، وی را به انحـصار موقعیـت های سیاسـی و اقتصـادی متـهم
می کردند . اتهامات مربوط به سوء استفاده های مالی خانواده ی آقایف آن چنان مورد پذیرش عامه بود که وقتی روزنامه ای به انتشار فهرستی از دارایی های آقایف اقدام کرد به سرعت تبدیل به انگیزه ای تازه برای اوج گیری مخالفت ها گردید . ( احمدی لفورکی ، 1383 : 202 )

آقایف پس از حادثه ی 11 سپتامبر آمریکا در نظر داشت از فرصت پیش آمده استفاده کرده و بر اهمیت قرقیزستان بیافزاید . او حتی وعده ی تبدیل شدن این کشور به سوئیس منطقه را می داد و از راه تظاهر به دموکراسی در پی جلب حمایت های خارجی بود . ( حاجیانی و حیدری ، 1387 : 85 )

اما با این حال فساد در قرقیزستان قابل چشم پوشی نبود . فساد های سیاسی و اقتصادی ناشی از شکست اصـلاحات اقتصادی آقایف و تلاش برای انتقال قدرت به اعضای خانواده اش مشکلات را بیشتر کرده
بود . ( ابولاکازین و دانیلویچ ،1384 : 193 )

آقایف در این رابطه حتی به دست کاری های مکرر در قانون اساسی پرداخت که هم موجب فشارهای داخلی و هم انتقادهای بین المللی شد . وی در سال 2000 م برای سومین بار رئیس جمهور شد و تلاش کرد تا با اصلاح قانون اساسی نظام ریاست جمهوری را به نظام پارلمانی تبدیل کند تا از راه حزب برمت که وابسته به دخترش بود در مسند قدرت قرار گیرد . ( ملکوتیان ، 1386 : 252 )

در اکتبر سال 2004 م که در قرقیزستان انتخابات شوراهای محلی و استانی برگزار شد حزب برمت وابسته به دختر عسگر آقایف ، 60 درصد آرا را به دست آورد . در این شرایط و با توجه به عملکرد گذشته ی آقایف ، جنوبی های قرقیزستان احساس نمودند که با تشکیل پارلمان آینده به دور از دایره ی قدرت خواهند ماند .

تحولات موسوم به انقلاب لاله ای در قرقیزستان نیز همانند گرجستان و اوکراین با آغاز فعالیت های انتخابات پارلمانی این کشور در سال 2005 م آغاز شد . روند اعتراض ها در شرایطی شدت گرفت که تعداد زیادی از کاندیداهای مستقل و مخالف ، رد صلاحیت شدند . معترضان ضمن اعتراض به روند ناسالم انتخابات و تقلب و دست کاری آرا توسط دولت ، معتقد بودند که طرفداران آقایف علاوه بر این که قصد دارند اکثریت پارلمان را به دست گیرند ، در حال تلاش برای اختصاص دو کرسی به دختر و پسر آقایف هستند تا بدین ترتیب راه را برای اصلاح قانون اساسی و امکان ابقای آقایف و خانواده اش در مقام ریاست جمهوری را فراهم کنند . در این زمان دو مخالف آقایف یعنی کولوف وزیر امنیت پیشین از اهالی شمال و باقی اف نماینده ی پارلمان از جنوب که هر دو برکنار شده بودند با یکدیگر متحد شده و خانم اتونبایا که یک دیپلمات با تجربه ی دوران شوروی سابق بود و دو بار نیز به عنوان وزیر امور خارجه ی قرقیزستان برگزیده شده بود ، به همراه هوادارانش موسوم به جنـبش آتایورت به آن ها پیوستند .
( شجاعی ، 1384 : 38 )

از این رو ، انتخابات پارلمان که مقدمه ای برای انتخابات ریاست جمهوری در اکـتبر 2005 م به شمـار
می رفت با اعتراض برخی مخالفان در برخی شـهرهای مهـم جنوبـی قرقیزسـتان نظیر شهر اوش و جلال آباد که همواره نسبت به اعمال تبعیض علیه مناطق جنوبی معترض بودند ، آغاز شد و به تدریج به پایتخت قرقیزستان سرایت کرد . همچنین افرادی نظیر مدتکن شیرم قلوف رئیس سابق مجلس نیز دست به اعتراض زد . با وجود چنین مسائلی انتخابات مجلس در 27 فوریه 2005 م برگزار شد . مخالفان با وجود رد صلاحیت های گسترده ، امید زیادی برای کسب حداقل یک سوم کرسی ها داشتند ، اما نتایج اعلامی چیز دیگری را می گفت که همین امر موجب تشدید مخالفت ها شد . تظاهرات معترضان با برگزاری دور دوم انتخابات در 13 مارس شکل تازه و خشونت آمیزی به خود گرفت و طی آن چند ساختمان دولتی و پاسگاه پلیس به تصرف تظاهر کنندگان درآمد . علی رغم آن که آقایف به کناره گیری از انتخابات ریاست جمهوری در ماه اکتبر متعهد شـده بود اما مخالفان انتخابات را نوعی بازی سیاسی می دانستند که مقامات برای تایید وضعیت حاکم به کشور به راه انداخته بودند . همچنین مخالفان معتقد بودند آقایف از انتخابات برای طولانی کردن دوره ی ریاست جمهوری خود یا باز کردن راه برای یکی از خویشاوندان نزدیکش برای احراز این پست استفاده خواهد کرد . ( ژولدیز ، 1384 : 39 )

به دنبال استمرار تظاهرات ، مخالفان با رد درخواست آقایف برای مذاکره ، به بی نظمی و شورش های گسترده دست زدند که در نهایت به غارت های بسیار در پایتخت و از کنترل خارج شدن اوضاع منجر گردید . در ساعات آغازین روز 24 مارس 2005 م تظاهرات از میدان اصلی بیشکک شروع شد و در حالی که به تعداد تظاهرات کنندگان افزوده می شد ، مخالفان با شعارهایی که در آن رئیس جمهور را به تقلب در انتخابات و سوء اداره ی کشور متهم می کردند ، خواستار کناره گیری آقایف شده و راهپیمایی خود را به سوی مراکز دولتی ادامه دادند . با شدت یافتن اوضاع ، معترضان به ساختمان های دولتی حمله کرده و تابلوهای آن ها را پایین کشیدند ، به نحوی که تظاهرات در بیشکک رویه ای خشونت آمیز پیدا کرد و در نهایت با حمله به ساختمان ریاست جمهوری به اوج خود رسید . بالاخره با تصرف ساختمان ریاست جمهوری و در اختیار گرفتن تمامی ادارات و نهادهای دولتی توسط مخالفان ، تسخیر ساختمان رادیو و تلوزیون و دستگیری وزیران دفاع و امنیـت ملی ، شرایط بحرانی شد و دولت قرقیزستان در آستانه ی فروپاشی قرار گرفت . در این شرایط آقایف از قرقیزستان خارج و به موسکو پناهنده شد .

در نتیجه ی موج اعتراضات که به مدت یک ماه و در پی انتخابات پارلمانی در قرقیزستان آغاز شده بود ، انقلاب لاله ای در مدت کوتاهی به موفقیت رسید و با پیروزی انقلاب رنگی ، یکی دیگر از رهبران بازمانده از نسل نخبگان نظام کمونیستی شوروی از مسند قدرت کنار رفت . پس از پیروزی انقلاب رنگی قربان بیگ باقی اف نخست وزیر پیشین و رئیس گروه های ائتلاف مخالف دولت ، پیروزی رسمی مخالفان بر دولت و برکناری آقایف را اعلام کرد . در 28 مارس نمایندگان مجلس قرقیزستان قربان بیگ باقی اف را به عنوان رئیس جمهور موقت قرقیزستان انتخاب کردند و انقلاب لاله وارد مرحله ی تازه ای شد . در 26 ژوئیه 2005 م ، انتخابات ریاست جمهوری قرقیزستان برگزار شد و طی آن قربان بیگ باقی اف در حالی که همانند رهبران مخالف دولت در گرجستان و اوکراین به سر دادن شعارهایی مبنی بر مبارزه با فساد ، بهبود شرایط اقتصادی و تحکیم موازین دموکراسی می پرداخت موفق به کسب بیش از 80 درصد آرا
شد . همچنین در انتخابات پارلمانی قرقیزستان حزب وابسته به باقی اف با 65/46 در صد آرا به برتری نسبت به دیگر احزاب دست یافته و حزب سوسیالیست با کسب 7/9 درصد آرا و حزب سوسیال دموکرات با کسب 7/4 درصد آرا در مکان های دوم و سوم قرار گرفتند . ( پورسعید ، 1387 : 125 )

با متواری شدن آقایف جابجایی قدرت در این کشور با حمایت و سازماندهی آمریکا صورت
پذیرفت . آقایف در زمان فرار از کشور استفان ام یانگ سفیر آمریکا در قرقیزستان را عامل اصلی این انقلاب معرفی کرد . وی اظهار داشت یک هفته قبل از وقوع این حوادث در شبکه ی جهانی اینترنت
نقشه ی این انقلاب منتشر شده بود . وی مدعی شد که این نقشه را استفان ام یانگ طراحـی کـرده است و این انقلاب دقیقاً همانند نقشه ی طراحی شده است . در وقوع انقلاب لاله ای در قرقیزستان نقش بنیاد سوروس و اعطای کمک مالی کاخ سفید به مخالفان دولتِ این کشور عامل تعیین کننده ای بود .

3 – 4 – 3 – 1 نقش عوامل خارجی در انقلاب لاله ای قرقیزستان

در انقلاب لاله ای قرقیزستان نقش عوامل خارجی از جمله سازمان های خصوصی ، مراکز سیاسی و نهادهای مالی آمریکایی و سپس اروپایی آشکار بود . سازمان های آمریکایی در ایجاد تعدادی کافی نت در قرقیزستان و دادن آن ها به جنبش مقاومت جوانان کِلکِل که به سرعت خبرها را به نقاط مختلف قرقیزستان پراکنده می کرد نقش داشتند . حتی کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه ی دولت بوش ، کمک آمریکا به گروه های سیاسی برای توسعه ی جامعه ی مدنی را مورد اشاره قرار داده است . همچنین مشخص شده که خانم اتونبایا که یکی از رهبران مخالف بود با با بنیاد سوروس در ارتباط بوده و کمک های مالی دریافت می کرده است . گزارش محرمانه ی سفیر آمریکا در قرقیزستان ( استفان ام یانگ ) حاکی از آن است که وی با همکاری سازمان های انستیتو دموکراتیک ملی ، انستیتو بین المللی جمهوری خواه ، خانه ی
آزادی ، شبکه ی مصاحبه و بنیاد اوراسیا در هدایت نتایج رأی گیـری عـمومی نقش داشته اند . همچنین دولت آمریکا و یک سازمان ظاهراً خصوصی آمریکایی یک کمک 317 هزار دلاری با عنوان کمک رسانی به آسیب دیدگان حوادث 24 مارس را برای حمایت مالی از مخالفان ارسال کردند . آمریکا همچنین به دلیل اهمیت قرقیزستان یعنی نزدیـکی به روسیـه و چیـن ، به ویـژه در زمانـی که نمی توانست حضور خود در ازبکستان را به دلیل حـساس شـدن روسیـه و چـین و اعـضای پیمان شانگ های تداوم بخشد ، دست به کمک های زیاد اقتصادی و نظامی به حکومت جدید قرقیزستان زده است .
( ملکوتیان ، 1386 : 253 )

3 – 4- 3 – 2 فرایند انقلاب مخملی در قرقیزستان

  1. حمايت و تزریق کمک های مالي شديد آمریکا و غرب به مخالفان دولت قرقیزستان .
  2. حمايت وسيع رسانه اي در داخل و خارج از كشور از مخالفان دولت .
  3. تخريب نامزد وابسته به روسیه توسط مخافان مورد حمایت غرب ، به وسيله ي شايعات وسيع از جمله متهم نمودن دولت به دروغ گويي ، فساد مالی ، اداری ، سیاسی و سياه نمايي از وضع
    موجود .
  4. اعلام تقلب گسترده و درخواست ابطال انتخابات .
  5. دعوت از مخالفان به نافرمانی مدنی و مبارزه ی منفی .
  6. برهم زدن نظم و امنیت عمومی و اشغال اماکن دولتی .

3 – 5  ویژگی های انقلاب رنگی

با مطالعه ی کشور هایی که انقلاب رنگی در آن ها صورت پذیرفت ویژگی های ذیل در همه ی آن ها مشترک می باشد :

  1. در تمامی این انقلاب ها فقط جایجایی نخبگان در سطح بالای حکومت صورت گرفته و به جای افراد وابسته به روسیه ، افراد مورد حمایت غرب و به ویژه آمریکا در راس هرم

پایان نامه درباره ،، .، اوکراین، انتخابات، یوشچنکو

اوکراین لئونید کرافچوک به مدت چهار سال این سمت را عهده دار بود و پس از آن لئونید کوچما از سال 1994 م برای دو دوره ی پنج ساله ، زمام امور را در درست داشت . از این رو هنگامی که اوکراینی ها در نوامبر 2004 م برای انتخاب رئیس جمهور جدید به پای صندوق های رأی
رفتند ، فساد مالی دولت و اختلاف مستمر آن با پارلمان ، زمینه های نارضایتی عمومی را فراهم کرده بود و به همین سبب ، انتخابات ریاست جمهوری به صحنه ی تعارضات و کشمکش های سیاسی مبدل شد که در نهایت با وقوع انقلاب نارنجی در این کشور پایان گرفت .

علی رغم شرکت بیست نامزد از گروه ها و احزاب مختلف در رقابت های انتخاباتی ، اما رقابت اصلی بیـن ویکتور یانوکویچ نـخست وزیر وقـت و ویکتور یوشچـنکو بود . یانوکویچ با برخورداری از حمایت های روئسای جمهور اوکراین و روسیه خواستار ادامه ی سیاست نزدیکی با روسیه بود و در برنامه ی
خود ، پذیرش زبان روسی به عنوان دومین زبان رسمی و همچنین تلاش برای ایجاد اتحادیه ای متشکل از اوکراین ، روسیه ، قرقیزستان و قزاقستان را وعده داده بود . در طرف مقابل نیز یوشچنکو از روابط
نزدیک تر با غرب ، برنامه ی آزاد سازی اقتصادی و مبارزه با فساد اعضای هیئت حاکمه حمایت
می کرد . ( ساجدوا ، 1384 : 227 )

انقلاب نارنجی اوکراین در شرایطی شکل گرفت که در این کشور یک فضای کاملاً دو قطبی وجود داشت و نیروهای سیاسی حول دو محور روسیه و غرب صف آرایی کرده بودند . اعتراضات در اوکراین در پی برگزاری انتخابات ریاست جمهوری این کشور که در آن دو نامزد طرفدار غرب و روسیه با هم به رقابت می پرداختند ، آغاز شد . در پی مبارزات سخت انتخاباتی و حملات شدید نامزدهای اصلی به یکدیگر ، رأی دهندگان برای گزینش رئیس جمهور جدید اوکراین در 31 اکتبر 2004 م به پای صندوق های رأی رفتند و اولین مرحله ی انتخابات با حضور 24 نامزد ومشارکت 75 درصدی واجدان شرایط برگزار شد . طبق نتایج اعلامی ، یوشچنکو با کسب 88/39 درصد آرا و یانکویچ با کسب 22/39 درصد آرا به دور دوم راه یافتند . ناظران بین المللی که بر انتخابات نظارت داشتند گزارشی از بروز تخلفات در جریان برگزاری انتخابات دادند که به تنش های داخلی میان نیروهای سیاسی بیش از پیش دامن زد . ویکتور یوشچنکو نیز خواستار تظاهرات و نافرمانی مسالمت آمیز شد . بدین ترتیب حدود بیست هزار نفر از مردم اوکراین در حالی که پرچم های نارنجی رنگ در دست داشتند در خیابان های کیف به تظاهرات پرداختند . در چنین شرایطی دور دوم انتخابات در روز 21 نوامبر 2004 م برگزار شد و در نهایت یانکویچ با کسب 46/49 درصد آرا فرد پیروز و یوشچنکو با کسب 61/46 درصد آرا بازنده اعلام شد . نتیجه ی انتخابات مورد پذیرش مخالفان قرار نگرفت و آن ها با متهم کردن دولت به تقلب در جریان انتخابات خواستار لغو نتیجه ، و برگزاری مجدد انتخابات شدند . علی رغم هشدار نهادهای امنیتی اوکراین ، گروهی از افراد که آنان را جنبش پارا سازماندهی و بسیج کرده بود به تظاهرات خود ادامه دادند و یوشچنکو در یکی از
سخنرانی هایش در میان مردم معترض از اعضای نیروهای امنیتی خواست به تظاهر کنندگان بپیوندند . وی از مردم نیز خواست با نافرمانی مدنی از جمله اعتصاب عمومی کلیه ی ساختمان های دولتی را محاصره و فردوگاه ها ، خطوط راه آهن و جاده ها را مسدود کنند و تصمیم کمیسیون انتخابات را به چالش بکشند . در این زمان ، یوین مارچوک وزیر دفاع اوکراین ، با تاکید بر این که نباید در اوکراین خون جاری شود ، از طرفین خواست با مذاکره ی عادلانه مشکل را حل کنند و در عین حال گفت که متقاعد شده است که یوشچنکو باید رئیس جمهور اوکراین شود و از نظامیان خواست از دستورات دولت و رئیس جمهور کوچمار سرپیچی کنند . به تدریج خیابان های اطراف دفتر ریاست جمهوری به همراه میدان استقلال کیف آکنده از معترضانی شد که از همه گونه امکانات مانند پوشاک گرم ، توالت های صحرایی ، غذا و نوشیدنی و حتی یک گارد حـفاظتی برخوردار بودند . آن ها به توصیه ی فردی به نام ماریک که جنبش پارا را با همیاری غرب ایجاد کرد ، با حمل پرچم و پوشیدن لباس های نارنجی ، نام یوشچنکو را فریاد
می کشیدند . ( روزنامه همشهری ، 1383 )

یوشچنکو سعی کرد در مقابل نمایندگان مخالف در پارلمان به عنوان رئیس جمهور سوگند یاد کند . علاوه بر این وی شکایتی به دادگاه عالی اوکراین تسلیم کرد و در آن علیه دولت به دلیل دستکاری و تقلب در انتخابات اقامه ی دعوا کرد . پارلمان اوکراین در وضعیت اضطراری با حضور 420 تن از نمایندگان برای رسیدگی به بحران سیاسی تشکیل جلسه داد و ضمن تائید بروز تقلب در انتخابات ، نتیجه ی آن را با خواسته ی مردم مغایر دانست . علاوه بر این نمایندگان به دولت یانکویچ رأی عدم اعتماد دادند و در شرایطی که اوکراین برای دهمین روز متوالی شاهد تلاطم سیاسی بود ، وی از پذیرش تصمیم پارلمان برای برکناری دولت سر باز زد و اعلام کرد که رأی عدم اعتماد به دولت غیر قانونی بوده و تحت فشار به دست آمده است . همچنین یانکویچ که رسماً برنده ی دور دوم رأی گیرری معرفی شده بود ، تقاضایی را تسلیم دیوان عالی کرد که مطابق با آن باید انتخابات به دلیل تقلب در غرب کشور که طرفدار یوشچنکو بودند ملغی می شد . در شرایطی که یانکویچ خواستار رسیدگی به اتهام تقلب در دیوان عالی کشور و حل نهایی از طریق قضایی بود ، ویکتور یوشچنکو و هواداران وی در صدد برگزاری مجدد انتخابات تحت نظارت مستقیم سازمان امنیت و همکاری اروپا بر آمده بودند . ( کولایی ، 1384 : 52 )

به دنبال فشارهای فزاینده ی داخلی و خارجی ، دیوان عالی اوکراین نتایج انتخابات را به دلیل تخلفاتی که در آن رخ داده بود باطل و دستور تکرار آن را در روز 26 دسامبر 2004 م صادر کرد . همچنین پارلمان اوکراین نیز در 8 دسامبر 2004 م اصلاحات گسترده ای را در قانون انتخابات و برخی تغییرات را در اختیارات رئیس جمهور این کشور به تصویب رساند . مصوبه ی پارلمان شامل تغییراتی می شد که مخالفان برای جلوگیری از امکان تقلب در انتخابات درخواست کرده بودند . این تغییرات راه را برای برگزاری مجدد دور دوم انتخابات هموار نمود و اقدامات معترضان را قانونی کرد . در شرایطی که یانکویچ تصویب لایحه ی اصلاحات را به یک کودتای غیر نظامی تشبیه کرد ، یوشچنکو آن را یک پیروزی بزرگ دانست . دور دوم انتخابات در روز 26 دسامبر 2004 م با حضور بیش از دوازده هزار ناظر خارجی برگزار شد و در نهایت کمیسیون مرکزی انتخابات اوکراین اعلام کرد که یوشچنکو 62/52 درصد آرا و یانکویچ 6/43 درصد آرا را به خود اختصاص داده اند . یانکویچ با اعلام پذیرش این نتایج ، ضمن ارائه ی شکایتی به دیوان عالی از سمت نخست وزیری نیز استعفا داد . پس از سوگند یاد کردن یوشچنکو به عنان رئیس جمهور ، پارلمان اوکراین یولیا تیموشنکو را به سمت نخست وزیری این کشور انتخاب کرد . تیموشنکو در جریان پیروزی انقلاب نارنجی نقش مهمی داشت و چهره ی شماره ی دوی این انقلاب محسوب می شد . رسیدن وی به مقام نخست وزیری پیروزی دیگری برای انقلابیون به حساب می آمد . ( ملکوتیان ، 1386 : 145 )

3 – 4 – 2 – 1 نقش عوامل خارجی در انقلاب نارجی اوکراین

در وقوع انقلاب نارنجی اوکراین نقش مستقیم نهادها ، شخصیت ها و رسانه های غربی به ویژه آمریکایی در تحریک ، تبلیغ و کمک مالی دیده می شود . روس ها نیز در مخالفت با آن و کمک به یانوکویچ حضور فعال داشته اند . حضور آمریکا در اوکراین با توجه به موقعیت ژئوپولتیک آن در منطقه و همچنین کنترل روسیه که برای غرب یک تهدید به شمار می آمد از یک سو ، و دستیابی به به بازارها و منابع نفت و گاز منطقه از سوی دیگر حائز اهمیت به شمار می رود . همچنین اوکراین مرکز عبور لوله های نفت و گاز روسیه و دریای خزر به اروپا بوده که این موضوع برای شرکـت های نفـتی آمریکایی و اروپایی ،
مسئله ی مهمی به شمار می رود . با توجه به موضوعات بالا آمریکایی ها برای دستیابی به اهداف خود در اوکراین تلاش های زیادی نمودند . به طوری که روزنامه ی نیویورک تایمز بعد از انقلاب نارنجی در اوکراین فاش نمود که اجرای این انقلاب از مدت ها پیش در آمریکا طراحی شده بود و دولت بوش
دست کم 65 میلیون دلار برای این انقلاب ساماندهی شده هزینه کرده است . گزارش های بسیار دیگری نیز در دست است که حکایت از کمک های گسترده ی مالی سازمان های ظاهراً خصوصی آمریکایی به پروژه ی براندازی در اوکراین دارد ؛ از جله هزینه کردن 340 هزار دلار توسط موسسه های وابسته به بنیاد ملی برای دموکراسی . نیکلاس برنز معاون سیاسی وزارت خارجه ی آمریکا نیز به کمک مالی این کشور به گروه های مخالف در گرجستان و اوکراین اشاره نموده . ( نامور ، 1385 )

به جز کمک های مالی ، باید از نقش مستقیم سفرای غربی به ویژه سفیر آمریکا در شهر کیف در
ناآرامی ها و حمایت ها گسترده ی تبلیغاتی غرب از مخالفان یاد کرد . رسانه های غربی به تمجید از شخصیت و دیدگاه های لیبرالی یوشچنکو می پرداختند و هرگونه تظاهرات در طرفداری از او و سخنرانی های وی را به طور زنده پخش می کردند . همچنین شخصیت های سیاسی غربی به طور مکرر با او ملاقات و از وی طرفداری می کردند . شبکه های تلوزیونی غربی از جله بی بی سی و سی ان ان و به ویژه یورونیوز نقش بارزی در ارائه ی تصویر چهره ی مطلوب از یوشچـنکو و چـهره ی نامـطلوب از یـانوکـویچ
داشـتند . ( ملکوتیان ، 1386 : 250 – 251 )

3 – 4 – 2 – 2 فرایند انقلاب مخملی در اوکراین

  1. حمايت و تزریق کمک های مالي شديد آمریکا و غرب به مخالفان دولت اوکراین .
  2. حمايت وسيع رسانه اي در داخل و خارج از كشور از نامزد مورد حمايت غرب .
  3. تخريب نامزد رقيب توسط حزب مورد حمایت غرب ، به وسيله ي شايعات وسيع از جمله متهم نمودن دولت به دروغ گويي ، ترور مخالفان ، فساد مالی ، اداری ، سیاسی و سياه نمايي از وضع موجود .
  4. اعلام پيروزي نامزد مورد حمايت غرب قبل از پایان رأي گيري و زمينه سازي براي القاي تقلب گسترده .
  5. جابجایی افکار عمومی از طریق پخش شایعه ی مسموم کردن یوشچنکو توســط دولت
    یانوکویچ .
  6. مخالفت با اعلام نتیجه ی انتخابات و فراخوان مخالفان به نافرمانی مدنی و مبارزه ی منفی .
  7. انعکاس گسترده ی تحولات اوکراین توسط سی ان ان ، بی بی سی ، یورونیوز و هدایت افکار عمومی در این کشور .
  8. برهم زدن نظم و امنیت عمومی و اشغال اماکن دولتی .
  9. حضور دوازده هزار ناظر خارجی برای نظارت بر صحت انتخابات .

 

3 – 4 – 3  انقلاب لاله ای قرقیزستان

قرقیزستان اگر چه دارای منابع نفت و گاز نیست اما به دلیل هم مرز بودن با چین ، افغانستان و روسیه دارای جایگاه و اهمیت استراتژیک است .

حادثه ی یازده سپتامبر ، قرقیزستان را بیش از پیش در کانون توجهات آمریکا قرار داد . از این رو کاخ سفید در صدد جابجایی قدرت در این کشور و تثبیت موقعیت خود در قرقیزستان برآمد

مقاله درباره ،، .، گرجستان، انقلاب، آمریکا

درصد آرا ، جنبش ملی گرا به رهبری میخائیل ساکاشویلی 5/18 درصد آرا ، حزب کارگر به رهبری نینو بورجانادزه 6/11 درصد آرا ، و دموکرات ها به رهبری زوراب ژاوانیا 5/7 درصد آرا را کسب کردند . ( امیر احمدیان ، 1384 : 61 )

با اعلام نتایج انتخابات ، حدود پانزده هزار نفر از افراد گروه های مخالف ، به نتایج اعلام شده اعتراض کرده و گروه حاکم و پیروز را به تقلب در انتخابات متهم نموده و از طریق جنبش کامارا سر به طغیان برداشتند . آن ها چند روز در مقابل ساختمان های دولتی از جمله ریاست جمهوری تجمع نموده و مردم را به مخالفت فرا خواندند و به نیروهای ارتش و پلیس گل رز می دادند . با گسترش تجمعات و
اعتراضات ، مخالفان خواستار استعفای شواردنادزه شدند .

در ادامه ی نارضایتی ها در عصر روز 22 نوامبر و هنگام گشایش پارلمان جدید ، ساختمان مجلس توسط نیروهای مخالف اشغال گردید و ساکاشویلی و هواداران وی بدون مقاومت پلیس وارد پارلمان شده و میان دو طرف درگیری روی داد و در نتیجه شواردنادزه سخنان خود را ناتمام گذاشت و مجلس را ترک کرد . اقدام نمادین ساکاشویلی و طرفداران وی مبنی بر ورود به صحن علنی مجلس با در دست داشتن شاخه ی گل رز ، با استقبال و نمایش رسانه های گروهی داخلی و خارجی مواجه شد و به انقلاب گل رز مشهور گردید . ( عسگری ، 1384 : 75 )

در پی این اقدام ، شواردنادزه روز 22 نوامبر در گرجستان یک ماه حالت فوق العاده اعلام کرد و دفتر ریاست جمهوری اعلام کرد شواردنادزه از قدرت کناره گیری نخواهد کرد . با این حال ، حربه ی مذکور موثر واقع نگردید و مخالفان علاوه بر تصرف پارلمان به ساختمان ریاست جمهوری حمله کرده ، و شواردنادزه مجبور به گریز به پایگاه نیروهای ویژه در 25 کیلومتری تفلیس گردید . به دنبال این حوادث ، شواردنادزه وظایف خود را به داوید توزادزه وزیر دفاع گرجستان واگذار کرد . توزادزه شرط برگزاری مجدد انتخابات را تخلیه ی پارلمان و بناهای دولتی توسط مخالفان و آغاز گفتگو میان طرفین اعلام کرد . اما در طرف مقابل نینو بورجانادزه رئیس پارلمان گرجستان که از مخالفان شواردنادزه محسوب می شد ، آمادگی خود را برای انجام وظایف ریاست جمهوری کشور اعلام کرد . این عمل با حمایت ساکاشویلی مواجه شد و وی ، بورجانادزه را تا زمان برگزاری انتخابات جدید به عنوان رئیس جمهور گرجستان معرفی کرد .

در روز 23 نوامبر ایگور ایوانف وزیر امور خارجه ی روسیه سفری غیر مترقبه به تفلیس داشت تا راه حلی برای بحران گرجستان بیابد . در این سفر وی علاوه بر گفتگو با شواردنادزه ، با مخالفان وی نیز گفتگو کرد و در نهایت ساعاتی پس از بازگشت وی به روسیه ، شواردنادزه استعفای خود را در عصر روز 23 نوامبر از طریق تلوزیون گرجستان اعلام کرد . با استعفای شواردنادزه ، انقلاب رنگی به پیروزی دست یافت و میخائیل ساکاشویلی به عنوان رهبر ائتلاف جنبش ملی گرایان و نینو بورجانادزه به عنوان رئیس ائتلاف بورجانادزه ـ دموکرات ها ، پیروزی انقلاب گل رز را به هواداران خود تبریک گفتند . پس از پیروزی انقلاب ، بورجانادزه طی فرمانی نتیجه ی انتخابات مجلس چهارم را باطل و همزمان مجلس سابق را تا زمان برگزاری انتخابات بعدی ابقاء کرد . وی همچین با تشکیل جلسه ی مجلس ، روز 4 ژانویه 2004 م را برای برگزاری انتخابات قبل از موعد ریاست جمهوری تعیین و ضمن تقدیر از نیروهای مسلح گرجستان به دلیل حمایت از انقلابیون ، برقراری مجدد حاکمیت قانون در خیابان ها را وظیفه اصلی دولت برشمرد . ( عسگری ، 1384 : 36 )

در انتخابات ریاست جمهوری ساکاشویلی باکسب 25/96 درصد آرا به پیروزی قاطع دست یافت . در انتخابات مجلس نیز که در 28 مارس 2004 م برگزار شد ، ائتلاف جنبش ملی ـ دموکرات ها با کسب 24/66 درصد آرا و ائتلاف راستگرایان جدید ـ صنعت گرایان با کسب 65/7 درصد آرا توانستند به مجلس راه یابند . در شرایطی که سایر احزاب به دلیل عدم کسب 7 درصد از کل آرا از راه یابی به پارلمان گرجستان باز ماندند . ( شیرازی ، 1387 : 42 )

3 – 4 – 1 – 1 نقش عوامل خارجی در انقلاب گل رز گرجستان

گرجستان به خاطر موقعیت ژئوپلتیکی خود مورد توجه بازیگران خارجی قرار گرفته است . در سطح استراتژیک نیز ، مسئله ی حضور و نفوذ نظامی در منطقه و کنترل خطوط انتقال انرژی به عنوان مهمترین موضوعات محوری در رقابت آمریکا و روسیه در منطقه ی قفقاز جنوبی است . گرایش دولت مرکزی درگرجستان به سمت روابط با روسیه یا غرب موجب حساسیت هر کدام از طرفین می شود .

در وقوع انقلاب گل رز گرجستان نقش آمریکا و سازمان های وابسته به آن و سپس نقش اتحادیه ی اروپایی دیده می شود . سفیر آمریکا در گرجستان در مقطع زمان وقوع انقلاب ریچارد مایلز بود که قبلاً در صربستان ( برکناری میلوشویچ ) ، بلغارستان و آذربایجان ( در مسئله ی سرنگونی ایلچی بیگ ) در
فعالیت های براندازی ایفای نقش نموده بود که پس از وقوع انقلاب گل رز ، سفیر برانداز نام گرفت . اما مهمترین سازمان ظاهراً غیر دولتی غربی دارای نقش در حرکت انقلاب گل رز گرجستان ، بنیاد سوروس بود . جورج سوروس ، یهودی مجاری الاصل ، که ریاست انستیتو جامعه ی باز و ریاست شورای روابط خارجی آمریکا را در کارنامه ی خود دارد ، در سال 1998 م با طرح خروج میلیاردها دلار از کشورهای اندونزی و مالزی فشارهای خرد کننده ی اقتصادی و سیاسی به آن ها وارد کرد . بنیاد سوروس 40 نفر از همکاران خود و بودجه ی سالانه ی کافی در اختیار الکساندر لومایا قرار داد تا شرایط را برای انقلاب گل رز فراهم کند . این بنیاد یک ایستگاه تلوزیونی نیز در اختیار جنبش کامارا قرار داد . به جز بنیاد سوروس ، تعدادی دیگر از موسسات آمریکایی که از بودجه ی فدرال بهره می گیرند نیز در این حرکت نقش داشتند.
( عسگری ، 1384 : 103 )

سرمایه گذاری آمریکا مربوط به زمان انقلاب نیست ، بلکه این فعالیت ها از ده سال پیش با تصویب کنگره ایالات متحده در حمایت از آزادی و دموکراسی در سال 1992 م و با توزیع میلیون ها دلار در سرزمین های شوروی سابق آغاز شد . نقش فرهنگی آمریکا در انقلاب رنگی بر روی حمایت از رسانه های مخالف دولت گرجستان متمرکز شده بود . یکی از این رسانه ها شبکه ی تلوزیونی روستاووی 2 بود که در سال 1994 م در شهر روستاووی در حوالی تفلیـس تاسـیس شد . این شبـکه ی محـلی با کمک های توسعه ای آمریکا و موسسه ی غیر انتفاعی اینترنیوز آمریکا به شبکه ای حرفه ای و مستقل تبدیل شد و در طی یکی دو سال پس از افتتاح در سراسر کشور صدها هزار نفر گرجی به این شبکه چشم می دوختند . این شبکه با میز گردهایی در زمینه ی فساد دولتی ، قاچاق و … بی توجهی خود را به سانسور دولتی نشان می داد . متقابلاً دولت شواردنادزه دو بار تلاش کرد که آن را تعطیل کند ولی با حمایت های مالی غرب و اعتراضات مردمـی این کـار عملی نشـد . شبـکه ی روستـاووی 2 یکـی از ذی نفع ترین شبکه هایی بود که از حمایت های آموزشی و مالی آمریکا برخوردار بود . این شبکه ی تلوزیونی با همکاری موسساتی نظیر موسسه ی آزادی و جنبش کامارا به بخش مبارزاتی فعالی در جریان بحران تبدیل گردید و تشویق
کننده ی اصلی مردم در مخالفت ها و اعتراضات بر ضد حکومت شواردنادزه بود . یکی از اقدامات این شبکه این بود که ده روز قبل از انتخابات با حمایت موسسه ی جامعه ی باز جرج سوروس فیلم مستند پایین آوردن یک دیکتاتور در مورد حوادث صربستان را پخش کرد که تاثیر زیادی در روند انقلاب گل رز بر جای گذاشت . ( شبان فاریابی ، 1387 : 152 – 153 )

روابط نزدیک موسکو و تفلیس در زمان شواردنادزه ، واکنش واشنگتن و دخالت مستقیم آن در انقلاب رنگی را در پی داشت به طوری که در کمتر از چند هفته ، بوش رئیس جمهور آمریکا ، استیون مان مشاور ارشد خود را با اخطار در مورد به خطر افتادن دالان انرژی شرق به غرب ، به گرجستان فرستاد و پس از آن جیمز بیکر ، وزیر امور خارجه ی آمریکا که ظاهراً دوست قدیمی شواردنادزه بود به گرجستان رفت و نیاز به یک انتخابات پارلمانی آزاد ومنصفانه را یاد آور شد . اقدامات سفیر آمریکا در انتخابات 2003 م گرجستان بر کسی پوشیده نیست . همکاری وزارت امور خارجه ی آمریکا و سفارت این کشور در تفلیس و موسسه ی جامعه ی باز با مخالفین و دانشجویان و اعطای کمک های مالی و آموزشـی به آن ها ،
زمینه ی حضور و دخالت بیشتر آمریکا را بعد از انقلاب مخملی در گرجستان تضمین کردند و روس ها را یک گام به عقب راند . دولت جدید گرجستان بلافاصله بعد از انقلاب گل رز موضوع خروج
پایگاه های نظامی روسیه از گرجستان را مطرح کرد و اجازه ی استفاده ی نظامی ترکیه و ایالات متحده از پایگاه ها و فرودگاه های نظامی این کشور را صادر کرد و با مشارکت در برنامه های مختلف ناتو و اعطای مصونیت حقوقی به کلیه ی افراد حقیقی و حقوقی آمریکایی که به نوعی با وزارت دفاع آمریکا در ارتباط بودند شرایط حضور ایالات متحده در گرجستان را بیشتر کرد . ( همان ، 153 – 154 )

آمریکا بین سال های 1992 م تا 2005 م مبلغ یک میلیارد دلار به کشورهای ارمنستان و گرجستان جهت تشویق آن ها به دموکراسی سازی کمک کرد . در ده سال قبل از انقلاب گل رز گرجستان ، آمریکا فقط 145 میلیون دلار برای پروژه ی دموکراسی در گرجستان هزینه کرد . بعد از انقلاب گل رز نیز کمک های گسـترده ی آمریکـا با هـدف حمـایت از برنـامه های اصلاحات دموکراتیک به گرجسـتان ادامه داشت . ( همان ، 154 – 155 )

3 – 4 – 1 – 2 فرایند انقلاب مخملی در گرجستان

  1. تزريق كمك هاي مالي فراوان به حزب وابسته به غرب .
  2. حمايت وسيع رسانه اي در داخل و خارج از كشور از حزب وابسته به غرب .
  3. تخريب حزب رقيب توسط پخش شايعات سهمگين از جمله متهم نمودن آن به دروغگويي و سياه نمايي وضع موجود .
  4. اعلام پيروزي حزب وابسته به غرب قبل از اتمام رأي گيري و زمينه سازي جهت القاي وقوع تقلب گسترده در انتخابات .
  5. اعلام تقلب گسترده و درخواست ابطال انتخابات .
  6. دعوت مرم براي نافرماني مدني و حضور در خيابان ها با گل رز و اهداي آن به مخالفان .
  7. تسخير پارلمان و ممانعت از به دست گرفتن قدرت توسط حزب پيروز .

 

3 – 4 – 2  انقلاب نارنجی اوكراين

اوکراین پس از روسیه و قزاقستان سومین کشور بزرگ اتحاد جماهیر شوروی به حساب می آید . این کشور در حال حاضر دومین کشور بزرگ اروپا بوده و همسایگی با کشورهای روسیه ، بلاروس ،
لهستان ، اسلوواکی ، مجارستان ، رومانی ، مولداوی و مجاورت با دریای سیاه به این کشور جایگاه ژئوپولتیکی خاصی ، اعطاء نموده است .

در دوران اتحاد جماهیر شوروی بخش اعظم صنایع تولیدی در اوکراین قرار داشت و به همین سبب این کشور پس از فروپاشی نیز برای روسیه از اهمیت قابل توجهی برخوردار بود . اوکراین در 16 جولای
1990 م حق حاکمیت ملی و در 24 اوت 1991 م ، استقلال کامل خویش را به دست آورد .
( ژولدیز ، 1384 : 20 )

نخستین رئیس جمهور

مقاله علوم سیاسی با موضوع ،، .، انقلاب، مدنی، انتخابات

را نام برد .
( بشیریه ، 1379 : 3 )

انقلاب در فرهنگ سیاسی به معنای تغییر ناگهانی است که در هر نظم اجتماعی ، نهادی و سیاسی مستقر ، تحت تاثیر نیروهای معمولاً متشکل و برتر از نیروهای حافظ نظم موجود و نه در جهت جابجایی افراد ، بلکه با هدف ایجاد یک نظم جدید به وقوع می پیوندد . ( آقا بخشی و افشاری راد ، 1383 : 589 )

جک گلدستون ضمن بر شمردن شکل گیری چهار نسل از نظریات انقلاب ، معتقد است که مهمترین عامل در تمامی انقلاب ها ـ علی رغم همه ی تفاوت ها در میان آن ها ـ آن است که انقلاب بر آمده از خواهندگی فراگیر و همه جانبه ی جامعه و نیروهای درونی آن است و آحاد یک ملت و رهبران آن ها دست به تغییر معمولاً خشونت بار دولت و ارزش های جامعه می زنند . ( گلدستون ، 1385 : 15 – 33 )

آلوین استانفورد کوهن در کتاب خود تئوری انقلاب ها ابعادی را که معمولاً تحول انقلابی با آن ها همراه دانسته می شود را چنین بیان می کند :

  1. استحاله ی ارزش ها ، یا دگرگونی در ارزش های جامعه .
  2. تغییر ساختار اجتماعی .
  3. دگرگونی نهادها .
  4. تغییراتی در صورت بندی رهبری ، چه در افراد گروه نخبه ی حاکم یا در ترکیب طبقاتی
    آن ها .
  5. انتقال غیر قانونی یا ضد قانونی قدرت .
  6. حضور یا حاکمیت رفتار خشونت آمیز ، که در قالب وقایعی آشکار می گردد که به فروپاشی رژیم می انجامد . ( کوهن ، 1387 : 57 )

پدیده ی انقلاب با تمـام اختالافاتی که در تعـاریف آن وجود دارد ، در غـالب موارد یک خیزش
خواهنده ی مردمی است که قاطبه ی طبقات را در بر گرفته و با خروش و خشونت همراه بوده و در نهایت نه تنها نظام سیاسی حاکم را برکنار می کند بلکه نظام ارزشی ، هنجارها و ایستارهای موجود را تحمل ننموده و آن ها را باز تعریف می کند . نخـبگانی که رهبری این جنبـش های فراگیر را بر عهده می گیرند معمولاً از جایگاه طبقاتی متفاوتی با نخبگان موجود برخوردارند و زمانی که جنبش های انقلابی به نهاد مبدل می شوند ، طرد وحذف نخبگان پیشین در دستور کار قرار می گیرد .

آن چه که از تعریف انقلاب بر می آید این است که پدیده ی انقلاب عمدتاً تغییرات اساسی و ریشه ای در تمام ارکان جامعه است ، به طوری که هیچ تشابهی بین رژیم قبلی و حکومت جدید وجود نداشته باشد . این در حالی است که در انقلاب های رنگی گروه های انقلابی خواهان تغییرات سریع و جابجایی نخبگان طبقه ی حاکم بوده اند . نوع مبارزه ی آن ها نیز غیر خشونت آمیز و با بهره گیری از روش های اعتراضی متعادل و تدریجی در بستر جامعه ی مدنی با همراهی مردم و حمایت نیروهای خارجی به صورت مرحله به مرحله بوده است .

3 – 3  انقلاب رنگي چیست ؟

انقلاب رنگي يا مخملي يكي از شيوه هاي براندازي نرم و جابجایی قـدرت هـمراه با مبارزه ی منـفی است كه نافرماني مدني پايه ي آن می باشد . نافرمانی مدنی در مقابل اطاعت یا فرمانبری که به عقیده ی ماکس وبر یکی از مفاهیم کلیدی مناسبات قدرت است ، به معنی سرپیچی کردن از دستورات و اطاعت نکردن از فرامین است . نافرمانی مدنی اقدامی است که ، شهروند با اتکا به ابزارهای مسالمت آمیز برای سرپیچی علنی و اعلام شده از فرامیـنی که به نام هنجار صـادر شده ، ولیکن از نظر شهروند نامـشروع
می آید ، صورت می دهد . باید توجه داشت که ساماندهی نافرمانی مدنی همواره با فرایند نهادسازی و نماد سازی همراه است .

هنری ثرو هدف نافرمانی مدنی را گذاشتن چوب لای چرخ حاکمیت دانسته و مسالمت جویی مطلق را مهمترین ویژگی نافرمانی مدنی می داند ، و هدف غایی آن را تحلیل بردن مصلحت گرایی ، همراه با معرفی و عرضه ی قانون اخلاقی به منزله ی ملاک برتر حق و اقتدار اجتماعی معرفی می کند .
( ثرو ، 1378 : 25 )

تاریخچه ی انقلاب های رنگی به جوامع پسا کمونیستی در شرق اروپا و آسیای مرکزی بر می گردد .
واژه ی انقلاب مخملی نخستین بار توسط واسلاو هاول ، رهبر مخالفان چکسلواکی وارد ادبیات سیاسی شد . مخالفان دولت چکسلواکی با استفاده از انقلاب مخملی طی یک دوره ی شش هفته ای در دسامبر 1989 م موفق به تغییر حکوت شدند .

در حوزه ی نظری ، جین شارپ بود که نظریه ی انقلاب های مخملی را در سال 1960 م با نوشتن کتابی تحت عنوان سلاح گاندی به مثابة قدرت اخلاقی مطرح کرد . جین شارپ در این کتاب ، پایـه های
نظریه ی انقلاب مخملی را با الهام از استراتژی مقاومت منفی گاندی بنیان گذاشت . شارپ با تحلیل
شیوه های انقلابی گاندی در برابر استعمار انگلیس و با استفاده از قدرت اخلاقی او در مبارزه ی انقلابی ، معتقد است که می توان با استفاده از شیوه ی مقاومت منفی و غیر خشونت آمیز گاندی که در مبارزات انقلابی هندی ها علیه استعمار انگلیس مورد استفاده قرار گرفت ، تغییرات بنیادین در حوزه ی اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی با هدف احیای آزادیِ انسان های در بندِ حکومت های اقتدارگرای خودکامه به وجود آورد . وی پس از اتمام تحصیل در رشته ی فلسفه با گرایش نظریه های فلسفه ی سیاسی ، به عنوان پژوهشگر در دانشگاه مساچوست کارش را آغاز کرد . او در سال 1983 م ، مدیر برنامه ریزی مرکز مطالعات اقدامات غیر خشونت آمیز دانشگاه هاروارد شد و در همین سال مؤسسه ی آلبرت انشتین را تاسیس کرد . از سال 1987 م ، با اوج گیری حمایت دولت آمریکا از شارپ ، وی سمینارهایی با عنوان روش های دفاعی از طریق نافرمانی مدنی برگزار کرد و از آن پس رشته ی درسی بازدارندگی مدنی وارد برنامه های درسی دانشکده ی دفاع ملی آمریکا شد . از آن پس جین شارپ در همکاری مستقیم با دولت آمریکا ،
کنفرانس ها و سمینارهای فراوانی را برای آموزشِ الگوهای مبارزه ی مدنی به نیروهای اپوزیسیون در کشورهای مختلفی که نظام حاکم در آن ها سر خصومت با دولت امریکا داشت ، برگزار کرد . تاکید قطعی بر پرهیز از خشونت ، به کارگیری فعالانه و مبتکرانه ی عدم اطاعت توده ای ، توسل ماهرانه به رسانه ها و افکار عمومی ، توسل به دولت های غربی ، سازش با قدرتمندان بی آن که جذب آن ها شوند ، ترکیبی از ضربه های حرفه ای و تظاهرات مسالمت آمیز با گفت و گوهای محرمانه ، تحمیل فشار اعتراض عمومی به وسیله ی خواص مخالف و با هدف انتقال مسالمت آمیز قدرت از طریق گفت و گو ، مهمترین الگوهای عملیاتی برای انقلاب مخملی به شمار می روند . ( حاضری و مهدوی ، 1388 : 168 – 169 )

خواستگاه اصلی انقلاب های رنگی ، برخی از جمهوری های شوروی سابق بوده اند که فضای سیاسی و اجتماعی آن ها دچار دگرگونی هایی بی سابقه گشته است . انقلاب های رنگی نخستین بار با وقوع انقلاب رنگی در دوره ی شش هفته ای 17 نوامبر تا 29 دسامبر 1989 م در چکسلواکی آغاز شد و با تحولات مشابهی به شکل زنجیره وار در صربستان در دو مرحله 1997 م و 2000 م ، گرجستان 2003 م ، اوکراین
2004 م ، 2014 م و قرقیزستان 2005 م ادامه یافت و در کشورهای روسیه ، ونزوئلا و ایران با شکست مواجه شده است . این پدیده در مراكز جاسوسي غرب به ويژه آمريكا عليه كشورهاي هدف طراحي شده و توسط موسسات به ظاهر علمي ، فرهنگي ، هنري مانند بنياد سوروس اجرا گرديده است .

انقلاب های رنگی یا مخملی تغییر رژیم بدون کشتار و خشونت است که از طریق اعتراض های مدنی و یا تحصن های گسترده حاصل می شود . انقلاب رنگی تحولی آرام و همراه با جابجایی نخبگان در سطوح بالایی حکومت بوده که طی آن هیئت حاکمه توسط اپوزیسیون قدرتمند به چالش کشید شده و با فعالیت مخالفان حکومت که از پشتیبانی کشورهای غربی برخوردار هستند از عرصه ی قدرت کنار زده
می شوند . این جریان که عموماً در برابر اعتراض به نتایج انتخابات شکل می گیرد ، هدف خود را تحقق واقعی انتخابات معرفی کرده و در این راستا از ابزارهای گوناگونی برای نمایش تقلب حاکمان یا فساد استفاده می کند . به نحوی که برگزاری انتخابات بحث برانگیز به مخالفت های گسترده ی خیابانی دامن زده و این امر منجر به عزل و فرار رهبرانی شده که از سوی مخالفان با عناوینی نظیر دیکتاتور و مستبد شناخته می شدند . ( خلیلی ، 1387 : 53 – 54 )

انقلاب های مخملی شیوه ای از طرح براندازی نرم و غیر ایدئولوژیک بوده که در جهت سیاست جهانی آمریکا و پر کردن خلاء قدرت شوروی سابق در اروپای مرکزی و شرقی ، آسیاسی مرکزی و قفقاز اجرا شد .

انقلاب های رنگی ناظر بر تولید یا باز تولید جنبش های اجتماعی در نقاط عطف گسل ها و شکاف های سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی ناشی از نارضایتی عمومی تعمیم یافته ، و مبتنی بر نوعی انگیزه های درونی و انگیخته های بیرونی سازمان یافته و معطوف به نوعی شرایط اسقاط نظام مستقر از رهگذر انقلاب نرم هستند . ( تاجیک ، 1385 : 34 )

با نفوذ جریان های ضد استعماری در آمریکای لاتین و خاورمیانه این شیوه ی براندازی مجدداً مورد بازنگری جهت به اجرا گذاردن در کشورهای هدف قرار گرفت .

3 – 4  انقلاب های رنگین در کشورهای مدل

3 – 4 – 1   انقلاب گل رز گرجستان

انقلاب گل رز گرجستان در سال 2003 م از حیث نحوه ی شکل گیریِ مبارزه ی مخالفان و حمایت کشورهای غربی ، و هم از لحاظ نتایجی که در بر داشت اهمیت زیادی دارد ؛ زیرا این انقلاب از یک سو نیروهای مخالف داخلی را به قدرت رساند و موجبات تشدید سیاست های ضد روسی تفلیس را فراهم کرد ، و از سوی دیگر سرآغاز و الهام بخش انقلاب های رنگین و ضد روس در آسیای مرکزی و قفقاز شد و نقش مهمی در منطقه ایفا کرد .

گرجستان در سال 1991 م با رای 3/89 درصدی مردم خود از اتحاد جماهیر شوروی مستقل شد و در
26 مه 1991 م ، نخستین انتخابات ریاست جمهوری در آن کشور برگزار گردید . طی این انتخابات زویاد گاماساخوردیا با کسب 5/86 درصد آرای مردم پیروز شد . با این حال وی پس از حدود گذشت یک سال به دلیل درگیری های داخلی میان طرفداران و مخالفانش مجبور به ترک کشور گردید . رهبری مخالفان را ادوارد شواردنادزه آخرین وزیر امور خارجه ی شوروی بر عهده داشت که از این زمان تا نوامبر 2003 م زمام امور گرجستان را در اختیار قرار گرفت . ( احمدی لفورکی ، 1383 : 538 )

شواردنادزه از سال 1992 م تا 2003 م حکمرانی بی درد سری داشت تا این که در 2 نوامبر 2003 م انتخابات پارلمانی گرجستان برگزار شد . در این انتخابات ادوارد شواردنادزه به رهبری ائتلاف برای گرجستان نو ، میخائیل ساکاشویلی به رهبری جنبش ملی گرای گرجستان و نینو بورجانادزه به رهبری حزب کارگر در مقابل یکدیگر قرار گرفتند . مطابق با نظرسنجی های صورت گرفته که در آستانه ی انتخابات توسط انستیتو جامعه ی باز و با پشتیبانی بنیاد سروس آمریکا صورت گرفته بود ، احزاب مخالف دولت شانس بیشتری برای پیروزی داشتند ، اما کمیسیون مرکزی انتخابات گرجستان بر خلاف نتایج نظرسنجی یاد شده و با اعلام نتیجه ی قطعی انتخابات به شرح ذیل شعله های انقلاب رنگی در گرجستان را بر افروخت .

حزب اتحاد رستاخیز به رهبری اصلان آباشیدره 8/21 دصد آرا ، حزب گرجستان نو به رهبری ادوارد شواردنادزه 8/20

پایان نامه با موضوع ،، .، (، )، انقلاب

که جریانِ مخالفِ مصالحِ اسلام است ، از آن ، مادامی که چنین است جلوگیری کند . حکومت می تواند از حج که که از فرائض مهم الهی است ، در مواقعی که مخالف

 

صلاح کشور اسلامی دانست ، موقّتاً جلوگیری کند . 1

باید توجه داشت که ولایت یا مسئولیت مطلقه ، اختصاص به برترین فقیه جامع الشرایط زمان دارد که اولاً اجتهاد مطلق دارد و همه ی ابعاد اسلام را به خوبی می شناسد و ثانیاً از عدالت و امانتی درخـور اداره ی جامعه ی اسلامی بهره مند است که او را از کج روی ها و هوامداری ها دور می سازد و ثالثاً دارای شناخت دقیق زمان و درک شرایط جاری جامعه و هوش و استعداد سیاسی و قدرت مدیریت و شجاعـت و تدبیر است . همان گونه که ذکر گردید فقیه در اداره ی جامعه از همه ی اختیارات پیامبر ( ص ) برخوردار
است ؛ این بدان معنا است که محدوده ی ولایت مطلقه ی فقیه تا آن جایی است که ضرورت نظم
جامعه ی اسلامی اقتضاء کند ، و به شأن نبوّت و امامت و عصمت پیامبر و امام مشروط نباشد ؛ بنابراین آن دسته از اختیاراتی که آن بزرگواران از جهت عصمت و نبوّت و امامت خود داشتند از اختیارات فقیه خارج است . مقصود از ولایت مطلقه ، ولایت در اجرای احکام اسلام است ، یعنی فقیه و حاکم اسلامی ولایت مطلقه اش محدود به حیطه ی اجراست ، نه این که بتواند احکام اسلامی را تغییر بدهد و همچنین در مقام اجرا نیز ، مطلق به این معنا نیست که هرگونه میل داشت احکام را اجرا کند ، بلکه اجرای احکام اسلامی نیز باید توسط راه کارهایی که خود شرع مقدس و عقل ناب و خالص بیان نموده اند صورت
گیرد . ( جوادی آملی ، 1384 : 151 – 154 )

2 – 3 جمع بندی

بحران : زمانی که حرکت عادی امور از ریل خود خارج گردد ، به گونه ای که باعث برهم خوردن تعادل و ثبات جامعه گردد ، وضعیتی بحرانی شکل می گیرد که برای به حداقل رساندن اثرات سوء آن باید برای تحدید آن دست به مجموعه ای از اقدامات زد . بحران ها در دو سطح خرد و کلان قابلیت بروز و ظهور را داشته و از نظر سیاسی مشروعیت نظام حاکم را به چالش می کشند .

1  . صحیفه ی نور ، جلد 20

 

بحران ها ارزش های بنیادین و منافع جامعه را مورد تهدید قرار داده و زمان اندکی برای واکنش نسبت به آن در اختیار تصمیم گیران قرار دارد . در بحران ها اهداف حیاتی جامعه مورد آماج قرار می گیرند .
بحران های سیاسی در طول ظهور و بروز خود سه مرحله ی پیش از بحران ، دوران اوج و مرحله ی افول را سپری می کنند .

مدیریت بحران نوعی تدبیر استراتژیک است که طی آن ، فرایندهای داخلی و خارجی بحران مورد تجزیه و تحلیلی قرار گرفته و برای مقابله با آن استراتژی هایی خلق و به مورد اجرا گذاشته می شود . مهمترین هدف مدیریت بحران ، مرتفع نمودن شرایط اضطراری و باز گرداندن سریع جامعه به حالت عادی به
گونه ای است که منافع و ارزش های حیاتی و اساسی جامعه حفظ گردد .

شناخت و تعریف مسئله ، ارزیابی تهدید و آسیب پذیری ، ریسک سنجی و تحلیل آن ، ترسیم و تدوین تیم مدیریت بحران در مواجهه با شرایط بحرانی نیازمند دست یازیدن به تسلسلی منطقی از کنش ها جهت سازماندهی استراتژی مناسب است ؛ این مراحل عبارتند از : 1 – شناخت و تعریف مسئله از رهگذر ارزیابی اطلاعات در دسترس و اخباری که مربوط به شرایط بحران هستند . 2 – ارزیابی تهدید و آسیب پذیری . 3 – ریسک سنجی و تحلیل آن . 4 – ترسیم وتدوین گزینه های استراتژیک ممکن در مهار و مدیریـت بحران . 5 – سنجش و احصـاء بازخـوردهای مثبـت و منفی احتمـالی هر استـراتژی . 6 – تقلیل
گزینه های مختلف به یک گزینه و انتخاب استراتژی برتر . 7 – پاسخ به بحران ومبارزه با آن .

همچنین تکنیک های ، تئوری های بازی های استراتژیک ، انضباطی ، روانی ، چانه زنی ، پیشگیرانه ، استقرار دولت بحران ، جریان سازی ، افزایش اعتبار ، مدیریت شناور ، و استفاده از رسانه ، تکنیک هایی است که در مدیریت بحران از آن ها استفاده می شود .

فرایند مدیریت بحران در یک تقسیم بندی کلی به سه مرحله ی قبل از بحران ، حین بحران ، و بعد از بحران قابل سازماندهی می باشد .

مهمترین شاخصه ی تفاوت بین بحران ها و مدیریت بر آن ها ، در شیوه و نحوه ی کنترل و اداره ی بحران است . لذا هر قدر موانع پیشگیری کننده از بحران و عناصر و ارکان کنترل و مهار بحران قوی تر باشد ، به همان نسبت مدیریت بحران قوی تر خواهد بود . مدیریت بحران شامل رویکردها و الگوهای رایج در این زمینه می باشد که عبارتند از : رویکردهای بازدارنده ، مواجهه ، انفعالی و پویا و الگوهای تقدیرگرا ،
خود اتکا ، سیستمی له چات ، لیتل جان ، رسیدگی جامع فینیک و الگوی عملیاتی .

ولایت فقها :حکومت ، اصلی است که تقریباً از سوی تمامی مکاتب فکری دنیا پذیرفته شده است . یکی از مکاتب فکری در دنیا مکتبی است که بر پایه ی دین اسلام و فقه جعفری استوار است ؛ نظریه ی ولایت فقیه دستاور اندیشه ی سیاسی این مکتب فکری بوده که برای اداره ی جامعه در زمان غیبت امام
معصوم ( ع ) مطرح و اجرایی گردیده .

ولایت واژه ای عربی بوده که از کلمه ی ولی گرفته شده و دارای انواع تکوینی ، تشریعی ، باطنی ،
ظاهری ، حقیقیه ، واقعیه ، مقیده ، مطلقه ، عام ، خاص و … می باشد و به معنی سرپرستی و
اداره ی امور کشور است که توسط فقیه جامع الشرایط که دانش دینی و بینش حکومت اسلامی است را داراست و دارای ویژگی هایی نظیر اجتهاد مطلق ، عدالت مطلق ، قدرت مدیریت و استعداد رهبری است صورت می گیرد .

بر اساس مکتب تفکری شیعه ، منبع مشروعیت بخش در زمان حضور ائمه ی هدی ( ع ) و همچنین زمان غیبت امام زمان ( عج ) ، همانند زمان حضور پیامبر( ص ) گرامی اسلام بوده و آن را از جانب خداوند قادر می دانند . از نظر شیعیان عدم حمایت مردم خللی در مشروعیت امامان ( ع ) و فقها وارد نکرده و
آن ها حاکم به حق می باشند و با حضورشان در جامعه حاکمیت دیگران مشروع ، قانونی و بر حق
نمی باشد . شیعیان معتقدند همان گونه که مردم در تحقق حکومت رسول گرامی ( ص ) اسلام نقش اصلی را بر عهده داشته اند و پیامبر( ص ) در این زمینه از نیروی قاهره و زور استفاده نکرده اند ، در زمان حضور ائمه ی معصومین ( ع )  و همچنین در زمان فقها نیز همین گونه بوده و مردم در تحقق عینی حاکمیت
ائمه ( ع ) و فقها نقش اساسی را داشته و امامان و فقها برای رسیدن به حق مشروع و قانونی خود به زور و جبر متوسل نمی شوند . بلکه اگر خود مردم خواستند و پذیرفتند ، تصدی امر حکومت را عهده دار
می شوند . بنا براین از نظر شیعه مشروعیت حکومت پیامبر ( ص ) و ائمه ی هدی ( ع ) از جانب خداوند تبارک و تعالی بوده و مردم نقش عینیت بخش و از قوه به فعل رساندن حکومت ایشان را عهده دار
بوده اند .

همچنین از نظرگاه تفکر شیعی تفاوت اساسی اکثریت در نظام دموکراسی با اکثریت در نظام اسلامی این است که در حکومت اسلامی ، حق و قانون پیش از اکثـریت و مقـدم بر آن اسـت و اکثریت کاشف حق است نه مُولّد و به وجود آورنده ی آن ، اما در نظام دموکراسی و غیر دینی ، اکثریت پیش از حق و
قانون ، و به وجود آورنده ی آن است .

مسئله ای که در ارتباط با اداره ی امور جامعه هم برای پیامبر( ص ) و امامان معصوم ( ع ) و هم برای فقیه وجود دارد بحث ولایت تشریعی آن هاست . ولایت تشریعی یعنی ولایت قانونی ؛ یعنی اینکه فردی بتواند و حق داشته باشد از طریق جعل و وضع قوانین و اجرای آن ها در زندگی مردم و افراد جامعه تصرف کند و دیگران ملزم به تسلیم در برابر او و رعایت آن ها باشند .

 

 

 

 

فصل سوم

بحران آفرینی در نظام های سیاسی به روش انقلاب رنگی

3 – 1 انقلاب رنگي

از آغاز هزاره ي جديد و به ويژه از نوامبر 2003 م تحولاتي كه در گستره ي جغرافيايي اوراسيا (گرجستان ( 2003 م ) ، اوكراين ( 2004 م ) ، قرقیزستان ( 2005 م )) رخ نمود ، باعث گرديد كه قاطبه ي پژوهشگران از عباراتي چون انقلاب رنگي يا انقلاب مخملي در ناميدن و تبيين اين تحولات بهره ببرند . وجه
تسميه ي اين نامگذاري متاثر از رنگ ها يا گل هايي بود كه رهبران سياسي و هواداران مخالف دولت در اعتراضات خود از آن اسـتفاده مي كردند . در گرجسـتان از گل رز استفاده شد ، در اوکراین گل ها و
نمـاد های به کارگیری شـده نارنجی بود ، گرچه اوکراینی ها خود آن را انقـلاب شاه بلوطی می نامند ، و در قرقیزستان به مناسبت مصادف شدن تحولات با فصل بهار گل لاله به عنوان نماد اعتراض برگزیده شد . انقلاب رنگي پديده اي نوين و مربوط به دوران پس از جنگ سرد است كه در زير مجموعه ي مدل هاي شناخته شده و كلاسيك جامعه شناسي سياسي در مورد تغييرات اجتماعي جاي نمي گيرد . منظور از انقلاب رنـگي ، انقـلابي بدون خـونريزي و كشتار اسـت . در اين انقـلاب ها هيئت هاي حاكمه كه از حمايت روسيه برخوردار بوده اند توسط مخالفان كه از حمايت كشورهاي غربي برخوردار بوده اند به چالش كشيده شده و مجبور به ترك اریکه ی قدرت گرديدند .

بروز این اتفاقات در جمهوری های سابق شوروی و با شرایط حدوثی تقربیاً مشابه ، تحلیل گران را به این باور سوق داد که این وقایع علی رغم ویژگی های متفاوت ، از سناریوی یکسانی بهره می برند و روند تحولات با وجود مشابهت ها بیش از آن که درون زا باشد ناشی از صحنه گردانی کارگردان بیرونی است .   در این فصل سعی می شود که ضمن مروری بر انقلاب و ویژگی های آن در معنای کلاسیک ، و تعریف انقلاب رنگی و شاخص های آن ، به مطالعه ی سه کشور که این پدیده در آن ها با موفقیت انجام گردیده پرداخته شود و سپس زمینه های مورد نیاز برای یک انقلاب رنگی در ایران مورد بررسی قرار گیرد .

 

3 – 2 انقلاب و ماهیت آن

انقلاب از لحاظ لغوی عبارت است از : برگشتن ، برگشتن از حالی به حال دیگر ، دگرگون شدن ، آشوب و شورش . ( عمید ، 1373 : 210 )

هنگامی می توان از انقلاب سخن گفت که دگرگونی به معنای آغازی تازه رخ داده و خشونت به منظور تشکیل حکومتی نو و ایجاد سازمان سیاسی جدید به کار رود که در آن ، رهایی از ستمگری به قصد استقرار آزادی صورت پذیرد . ( آرنت ، 1381 : 47 )

از حیـث مفهومی انـقلاب به گونه ای از کنش سیاسی جمـعی و توده ای گفـته می شود که در قالب
منازه ای خشونت آمیز برای قبضه ی قدرت دولتی ، در درون واحد سیاسی مستقلی شکل می گیرد . بنابراین نزاع های انقلابی نیازمند سازماندهی ، رهبری ، ایدئولوژی برای بسیج است و همواره سطحی از خشونت را به همراه دارد . ( بشیریه ، 1382 : 193 )

انقلاب تحول سیاسی پیچیده ای است که طی آن حکومت مستقر به دلایلی ، توانایی اجبار و اعمال زور را از دست می دهد و گروه های گوناگون اجتماعی و سیاسی به مبارزه بر می خیزند تا قدرت سیاسی را قبضه کنند . از عناصر اصلی انقلاب می توان به نارضایتی اجتماعی ، پیدایش گروه های بسیج گر ، ناتـوانـی در قـوای سـرکـوب دولـت و کـوشـش بـرای ایـجـاد سـاخـت جـدیـد قــدرت

مقاله با موضوع ،، .، )، (، :

مانند پیامبر( ص ) ولیّ امر و دارای ولایت عامّه و خلافت کلّیِ الهی بودند . اما در زمان غیبت گرچه برای ولایت و حکومت شخص خاصی معیّن نشده لکن به حسب عقل و نقل باید به نحوی باقی باشد ، زیرا اهمال در اموری که جامعه اسلامی به آن نیازمند است جائز نمی باشد و مطلوبیت نظام و حفظ اسلام نیز در زمان غیبت امری پسندیده و لازم است .

حکومت اسلامی حکومت قانون الهی بوده و والی آن باید حداقل دارای سه صفت : 1 – علم به قانون
الهی . 2 – عدالت . 3 – شایستگی رهبری ( کفایت ) باشد .

ایشان قیام برای تشکیل حکومت اسلامی را بر فقهای عادل واجب کفایی می دانند و می فرمایند در صورت موفقیت یکی از فقها ، سایرین باید از او پیروی کنند . و اگر تشکیل حکومت بدون اجتماع و همکاری دیگران ممکن نباشد ، باید متحد شده و با هم اقدام نمایند . و در صورت عدم موفقّیت از منصب خود ساقط نشده و معذور هستند و هر کدامشان حق ولایت بر امور مسلمین را دارند .
( موسوی خمینی ، 1373 : 25 – 41 )

 

دلایل عقلی ولایت فقیه از نظر آیت الله جوادی آملی  :

حضرت آیت الله جوادی آملی بر آن است که ، برهان عقلی می گوید تنها کسی که بالاصاله حق ولایت و سرپرستی انسان و جامعه ی بشری را دارد ، خالق انسان و جهـان است و از میان انسـان ها ، آن کس
می تواند جانشین خداوند باشد و از سوی او بر مردم حکومت کند که در مقام علم و عمل عصمت داشته باشد و خدای حکیم در قرآن کریم بعد از آن که ولایت بالاصاله را متعلق به خود دانست  « فالله هو الوَلی ـ شوری 9 » آن را به جانشینان خود نسبت می دهد « یا أیُّها الّذینَ امَنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرَّسول و اولی الأمرِ مِنکُم – نساء 59 »  و در نتیجه حاکمیت آنان حاکمیت الهی است .
( جوادی آملی ،1384 : 97 – 99 )

دلیل عقلی محض همان برهان ضرورت نظم در جامعه است . حیات اجتماعی انسان و نیز کمال فردی و معنوی او نیازمند قانون الهی در ابعاد فردی و اجتماعی است که مصون و محفوظ از ضعف و خطا و نسیان باشد و از سوی دیگر نیازمند حکومت دینی و حاکمی عالم و عادل است برای تحقق و اجرای آن قانون کامل . حیات انسانی در بعد فردی و اجتماعیش ، بدون این دو و یا با یکی از آن ها متحقق نشده ، در بعد اجتماعی سبب هرج و مـرج و فـساد و تبـاهی جامعه می شود که هیـچ انسـان خردمندی به آن حُکم
نمی کند . این برهان که دلیل عقلی است و مختص به زمین یا زمان خاصی نیست ، هم شامل زمان انبیاء می شود که نتیجه اش ضرورت نبوت است ، و هم شامل زمان پس از نبوت رسول خاتم ( ص ) است که ضرورت امامت را نتیجه می دهد ؛ و هم ناظر به عصر غیبت امام معصوم ( ع ) است که حاصلش ، ضرورت ولایت فقیه می باشد .

حضرت آیت الله جوادی آملی بیان می دارد که تفاوت نتیجه ی این برهان در این سه عصر آن است که پس از رسالت ختمیّه ی رسول اکرم ( ص ) آمدن قانون جدیدی از سوی خداوند ناممکن است و از این رو ، یک نیاز بشر که همان نیاز به قانون الهی است برای همیشه برآورده گشته و آن چه مهم است تحقق بخشیدن به این قانون در حیات فردی و اجتماعی و اجرای احکام دینی است که در در عصر امامت ، علاوه بر تبیین قرآن کریم و تعلیل معارف و مدعیّات آن و دفاع از حریم مکتب ، اجرای احکام اسلامی نیز به قدر ممکن و خواست جامعه توسط امامان معصوم ( ع ) انجام می گرفت و اکنون صحبت این است که در عصر غیبت ، همچنان انسان و جامعه ی انسانی نیازمند اجرای آن قانون جاوید است ، و بی شک خدای سبحان در عصر غیبت ، انسان و جامعه را به حال خود رها نساخته و برای هدایت انسان ها ، ولایت
جامعه ی بشری را  به دست کسانی سپرده است . بنا برهان عقلی ، بر ضرورت زعیم و رهبر برای جامعه امری دائمی است ، و هر کس در زمان غیبت مسئولیت اداره ی مسلمین را داشته باشد باید به عنوان نیابت از طرف ولی عصر ( عج ) باشد . زیرا آن حضرت تنها امام زنده و تنها حجت خدا می باشد و همان گونه که در عصر حضور امامان گذشته ، در خارج از اقلیم حضور آنان ، نائبانی از طرف ایشان منـصوب
می شـدند ، در عصـر غیـبت نیز چـنین است و نیابـت غیر معصـوم از معـصوم ممکن است .
( جوادی آملی ، 1384 : 151 – 154 )

برهان عقلی بر ضرورت ولایت فقیه در عصر غیبت نظیر بر برهان اثبات و ضرورت نبوت و امامت
است . آن چه که از نظر عقل وجود پیامبر ( ص ) را لازم می داند اول نیاز بشر به قوانین الهی است و دوم نیاز به وجود فردی از جنس انسان است که ضمن اسوه بودن ، توان تدبیر و اجرای همه ی قوانین الهی را داشته باشد . اگر جامعه بشری نیاز به قانون الهی نداشته باشد و یا آن که قوانین الهی به تنهایی برای اداره ی زندگی اجتماعی کفایت نماید ، آن گاه ضرورتی برای نبوت اثبات نخواهد شد . اثبات امامت نیز با همان دو دلیل صورت می پذیرد ، زیرا هر چند با رحلت پیامبر( ص )  تشریع قوانین الهی به پایان می رسد ، ولیکن بسیاری از عمومات و اطلاقات ، خصوصیات قوانین ، و علم به آن ها در نزد کسی است که به منزله ی جان نبی در ارتباط باطنی با نبی اکرم می باشد . از این رو بعـد از رحلت پیامبر( ص )  نیاز به شخصی است که هم آگاه به قوانین اسلامی باشد و هم عهده دار ولایت و سرپرستی اجتماع .

اما در زمان غیبت بعد از آن که بیان خصوصیات و مقیِّدات شریعت نبوی به حدّ نصاب رسید ، دیگر کمبودی در بخش قوانین احساس نمی شود . لیکن این مقدار ، جوامع انسانی را از انسان قانون شناس و امینی که عهده دار سرپرستی و اجرای قوانین باشد بی نیاز نمی کند . این نیاز همان امری است که ضرورت ولایت فقیهِ عادل مدیر و مدبر را در زمان غیبت امام زمان ( عج ) اثبات می نماید .

از مقایسه دلایل اثبات نبوت وامامت با دلایل اثبات ولایت فقیه این نکته حاصل می شود که اصل نیاز به  دریافت و تشریع قوانین الهی و بیان خصوصیات این قوانین در طول حیات پیامبر گرامی ( ص ) اسلام و در زمان حضور ائمه ی هدی ( ع ) به قدر کفایت انجام گرفته ، از این رو تنها امری که برای اثبات ولایت فقیه بدان تمسک می شود ، همان اصل دوم ، یعنی نیاز به رهبری و ولایت کسی است که ضامن اجرای این قوانین باشد . و نتیجه ی این مقایسه این است که حوزه ی مسئولیت ولایت فقیه تنها در محدوده ی اجرای احکام بوده در حالی که نبی و امام علاوه بر اجرا ، عهده دار ابلاغ شریعت و یا تبیین خصوصیات و مقیِّدات قوانین الهی نیز می باشند . و اگر در مواردی حکم ولی فقیه مقدم بر حلّیّت یک حلال و یا حرمت یک حرام باشد ، این از باب تقیید و یا تخصیص حکم الهی نیست ، بلکه از باب حکومت برخی از احکام الهی بر بعضی دیگر است ، مانند حکم مرحوم میرزای شیرازی به حرمت استعمال تنباکو . فقیه جامع الشرایط هیچ گاه و در هیچ حالتی اذن دخالت در محدوده ی قانون گذاری را ندارد ، بلکه آن چه او انجام می دهد اجرای قوانین است . پس اگر قوانین در هنگام اجرا بدون تزاحم قابل عمل باشند  ، مطابق آن فرمان خواهد داد ؛ اما اگر اجرای قوانین به تزاحم منجر شد ، ولی فقیه برای حفظ نظام اسلامی به آن چه اَهمّ است دستور می دهد . ( جوادی آملی ، 1367 : 127 – 132 )

دلایل عقلی ولایت فقیه از نظر آیت الله مصباح یزدی:

حضرت آیت الله محمد تقی مصباح یزدی برای اثبات ولایت فقیه به دو دلیل از نظر عقل استناد نموده اند که هر کدام از آن ها نیز دارای مقدماتی می باشند ، مقدمات دلیل اول عبارتند از :

الف : برای تامین مصالح فردی و اجتماعی بشر و جلوگیری از هرج و مرج و فساد واختلال نظام ، وجود حکومت در جامعه ضروری و لازم است .

ب : عالی ترین و مطلوب ترین شکل حکومت آن است که پیامبر( ص ) و بعد از ایشان امام
معصوم ( ع ) در راس آن باشد و جامعه را اداره کند .

ج : زمانی که امکان رسیدن به یک موضوع در حد مطلوب و ایده آل آن میسر نباشد ، باید نزدیکترین مرتبه به حد مطلوب را تامین کرد . لذا در زمان غیبت امام معصوم ( ع ) باید به دنبال نزدیکترین مرتبه به حکومت معصوم باشیم .

د : نزدیکی یک حکومت به حکومت معصوم در سه امر اصلی متبلور می شود : اول علم به احکام کلی اسلام ( فقاهت ) . دوم شایستگی روحی و اخلاقی به گونه ای که تحت تاثیر هواهای نفسانی و تهدید و تطمیع ها قرار نگیرد ( تقوا ) و سوم کارایی در مقام مدیریت جامعه که خود به خصلت ها و صفاتی از قبیل : درک سیاسی و اجتماعی ، آگاهی از مسائل بین المللی ، شجاعت در برخورد با دشمنان و
تبهکاران ، حدس صائب در تشخیص اولویت ها و … قابل تحصیل است .

بر اساس این مقدمات نتیجه می گیریم در زمان غیبت معصوم ( ع ) باید فردی که دارای این شرایط است در مصدر حکومت قرار گرفته و به هدایت جامعه به سوی کمال مطلوب بپردازد و چنین کسی جز فقیه جامع الشرایط شخص دیگری نخواهد بود .

مقدمات دلیل دوم عبارتند از :

الف : ولایت بر اموال و اعراض و نفوس مردم از شئون ربوبیت الهی است و تنها با نصب و اذن خداوند سبحان مشروعیت می یابد .

ب : این قدرت قانونی و حق تصـرف در اعـراض و نفوس مـردم از جانب خــدای متعال به پیامـبر
اکرم ( ص ) و امامان معصوم ( ع ) داده شده است .

ج : در زمانی که مردم از وجود رهبر معصوم محرومند یا باید خداوند منان از اجرای احکام اجتماعی صرف نظر کرده باشد یا اجازه ی اجرای آن را به کسی که اصلح تر از دیگران است داده باشد .

د : این که خداوند در زمان عدم دسترسی جامعه به رهبر معصوم از اجرای احکام اجتماعی اسلام صرف نظر کرده باشد مستلزم ترجیح مرجوح و نقض غرض و خلافِ حِکمت است . بنابراین ما به حکم قطعی عقل کشف می کنیم که خداوند اجازه ی اجرای احکام اجتماعی اسلام را توسط کسی که اصلح تر از دیگران است داده است .

هـ : فقیه جامع الشرایط ، یعنی فقیهی که از دو ویژگی تقوا و کارایی در مقام مدیریت جامعه و تامین مصالح آن برخوردار باشد صلاحیتـش از دیـگـران بـرای ایـن امـر بیـشتـر است .
( مصباح یزدی ، 1385 : 84 – 91 )

2 – 2 – 10  اختیارات  یا مسئولیت های فقیه

از برهان وجود ناظم و رهبر برای جامعه ی اسلامی و نیز نیابت فقیه جامع الشرایط از امام عصر ( عج ) در دوران غیبت آن حضرت به خوبی روشن می گردد که ولی فقیه همه ی اختیارات پیامبر اکرم ( ص ) و امامان ( ع ) در اداره ی جامعه را داراست .

امام خمینی ( ره ) در این باره در یکی از بیانات خود فرمودند : حکومت که شعبه ای از ولایت مطلقه ی رسول الله ( ص ) است ، یکی از احکام اولیه ی اسلام است و مقدم بر تمام احکام فرعیه حتی نماز و روزه و حج است . حاکم می تواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند ؛ حاکم می تواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل کند و مسجدی که ضرار باشد ، در صورتی که رفع ، بدون تخریب نشود خراب کند . حکومت می تواند قراردادهای شرعی را که خود با مردم بسته است ، در موقعی که آن قرارداد مخـالف مصالـح کشـور و اسلام باشد یک جانبه لغو کند و می تواند هر امری را چه عبادی و چه غیر عبادی

تحقیق رشته علوم سیاسی با موضوع،، .، )، (، حکومت

دانستند .

اما شیعیان منبع مشروعیت بخش در زمان حضور ائمه ی هدی ( ع )را همانند زمان حضور پیامبر( ص ) گرامی اسلام دانسته و آن را از جانب خداوند قادر بر شمرده اند . از نظر شیعیان عدم حمایت مردم خللی در مشروعیت امامان ( ع ) وارد نکرده و آن ها ، حاکم به حق می باشند و با حضورشان در جامعه حاکمیت دیگران مشروع ، قانونی و بر حق نمی باشد . شیعیان معتقدند همان گونه که مردم در تحقق حکومت رسول گرامی ( ص ) اسلام نقش اصلی را بر عهده داشته اند و پیامبر( ص ) در این زمینه از نیروی قاهره و زور استفاده نکرده اند ، در زمان حضور ائمه ی معصومین ( ع ) نیز همین گونه بوده و مردم در تحقق عینی حاکمیت ائمه ( ع ) نقش اساسی را داشته و برای رسیدن به حق مشروع و قانونی خود به زور و جبر متوسل نمی شـدند . بلـکه اگر خود مـردم خواسـتند و پذیرفـتند ، تصـدی امر حکومت را عهـده دار
می شوند . بنا براین از نظر شیعه مشروعیت حکومت پیامبر ( ص ) و ائمه ی هدی ( ع ) از جانب خداوند تبارک و تعالی بوده و مردم نقش عینیت بخش و از قوه به فعل رساندن حکومت ایشان را عهده دار
بوده اند .

اکثریت فقها و علمای شیعه معتقدنـد که در زمان غیبـت امـام معصوم ( ع ) ، همانـند زمان حضور
پیامبر( ص ) و حضور امام معصوم ( ع ) مشروعیت حکومت از جانب خداوند رحمان و رحیم بوده ، ولیکن تحقق عینی و استقرار آن با پذیرش مردمی و اقبال جامعه به آن است .

به نظر اکثر قریب به اتفاق فقهای شیعه در زمان غیبت امام عصر ( عج ) حاکمیت شرع به عهده ی فقیه جامع الشرایطی است که بر اساس توقیع شریفی که از ناحیه ی مبارک امام زمان ( عج ) به ما رسیده و نیز سایر ادله ای که در این زمینه وجود دارد به نصب عام برای حکومت منصوب شده است . باید توجه داشت که آن حضرت شخص و افراد خاصی را معیّن نفرموده اند ، بلکه مجموعه ای از اوصاف کلی را بیان
نموده اند که در هر فقیهی یافت شود او برای حکومت صلاحیت دارد .

پس ، از دیدگاه مذهب تشییع اصل تـشریع حکومـت و حاکمیـت فقیه از طرف خداوند منـان و امام زمان ( عج ) بوده و همچنین تعیین شخصِ آن هم باید به نوعی امام با زمان ( عج ) و به اجازه ی آن حضرت انتصاب پیدا کند ، اما تحقق و استقرار حاکمیت و حکومتش بستگی به قبول و پذیرش مردم دارد . شیعه بر اساس بینش اسلامی معتقد است که مالک حقیقی کل هستی خداوند سبحان بوده و تمام هستی و ذرات وجود آن ها متعلق به خداوند است و از طرف دیگر عقل نیز تصدیق می کند که تصرف در ملک دیگران کاری ناروا و ناپسند و ظالمانه است . بنابراین هیچ انسانی بدون اذن و اجازه ی خداوند حق تصرف در خود و دیگران را ندارد . بدیهی است که لازمه ی حکومت نمودن مواردی از قبیل : زندان کردن ، جریمه کردن ، مالیات گرفتن ، کُشتن ، اعدام کردن و خلاصه انواع تصرف ها و ایجاد محدودیت های مختلف در زندگی افراد و مردم جامعه است . بنابراین حاکم برای این تصرفات باید از مالک حقیقی انسان ها که کسی غیر از خداوند منان نیست اجازه داشته باشد ، که در غیر این صورت تصرفات او بر اساس حکم عقل ناروا و غاصبانه و ظالمانه خواهد بود . بر اساس ادله ی موجود خداوند سبحان این حـق را به پیامبر( ص ) و امامن معصوم ( ع ) ، و در زمان غیبت این حق از جانب خداوند متعال و امام زمان ( عج ) به فقیه جامع الشرایط داده شده است . اَلنَّبیُّ اَولَی بِالمؤمِنینَ مِن اَنفُسِهِم . پیامبر نسبت به مومنان از خود آنان سزاوارتر است . 1  اَطیعوا اللهَ وَ اَطیعوا الرَّسول وَ اولِی الاَمرِ مِنکُم . از خدا و پیامبر و صاحبان امرتان اطاعت کنید .2 البته انتصاب فقیه جامع الشرایط یک نصب عام بوده و افراد خاصی با اسم و هویت مشخص به این مقام منصوب نشده اند . بلکه صفاتی بیان شده که در هر فردی یافت شود او برای این کار صلاحیت دارد و پیدا کردن چنین فردی مانند رویت هلال ماه است که اول ماه قمری را اثبات می کند . ما به عنوان مسلمان باید در ماه رمضان روزه بگیریم ، اما برای اینکه بدانیم ماه رمضان شده یا خیر باید هلال ماه را رویت
1 . سوره ی احزاب آیه ی 284

2 . سوره ی نساء آیه ی 6

 

کنیم . ما با رویت هلال به ماه رمضان مشروعیت نمی بخشیم ، بلکه کشف می کنیم که ماه رمضان واقع گردیده و شروع شده است . در مورد ولی فقیه نیز این گونه است ، یعنی با نصب عام از جانب خداوند وامام زمان ( عج ) فقیه حق حاکمیت پیدا کرده و مشروعیت دارد و ما فقط کارمان این است که این شخص را پیدا و کشف کرده و مورد شناسایی قرار دهیم ؛ نقش مردم در این زمینه استقرار حکومت این شخص و از قوه به فعلیت در آوردن حاکمیت او می باشد . ( مصباح یزدی ، 1385 : 55 – 73 )

2 – 2 – 6  جایگاه اکثریت در نظام اسلامی

شعار اسلام با شعار حکومت های بشری و به ویژه غربی ، متفاوت است . شعار دین وحکومت اسلامی ، پیروی از حق است و شعار حکومت های بشری و دموکراسی پیروی از اکثریت . در نظام اسلامی هر حقی از ذات اقدس اله که حقِّ محض است سرچشمه می گیرد . البته در نظام اسلامی ، در بعضی موارد و مراحل اکثریت معتبر است و جایگاه خاص خود را دارد که همان مقام تشخیص حق است نه تثبیت حق ؛ یعنی حق را وحی الهی تبیین و تثبیت می کند و در مقام اجرای حق ، رأی اکثریت کار ساز است و گاهی در مواردی که تشخیص حق دشوار باشد ، و صاحب نظران با یکدیگر اختلاف داشته باشند ، رأی اکثریت معیار است .

تفاوت اساسی اکثریت در نظام دموکراسی با اکثریت در نظام اسلامی این است که در حکومت اسلامی ، حق و قانون پیش از اکثـریت و مقـدم بر آن اسـت و اکثریت کاشف حق است نه مُولّد و به وجود
آورنده ی آن ، ولی در نظام دموکراسی و غیر دینی ، اکثریت پیش از حق و قانون ، و به وجود آورنده ی آن است .

جایگاه دوم اکثریت در اسلام ، مقام عمل و اجراست ؛ به این معنا که رأی اکثریت مردم ، در کارهای اجرایی خودشان معتبر است . ( جوادی آملی ، 1384 : 90 – 92 )

 

2 – 2 – 7  ولایت تکوینی و ولایت تشریعی

ولایت تکوینی به معنای تصرف در عالم وجود و قانونمندی های آن است که اساساً مربوط به خدای متعال بوده که خالق هستی و نظام خلقت و قوانین حاکم بر آن است . خداوند قادر گاهی نمونه ی کوچکی از این ولایت را به برخی از بندگان خود عطا می کند که به وسیله ی آن می توانند دخل و تصرفاتی در موجودات عالم انجام دهند . معجزات و کراماتی که از انبیاء و اولیای الهی صادر می شود از همین باب است . به اعتقاد شیعه وسیع ترین حد ولایت تکوینی در میان بندگان به پیامبر( ص ) اسلام و امامان
معصوم ( ع ) بعد از آن حضرت داده شده است .

مسئله ای که در ارتباط با اداره ی امور جامعه هم برای پیامبر( ص ) و امامان معصوم ( ع ) و هم برای فقیه وجود دارد بحث ولایت تشریعی آن هاست . ولایت تشریعی یعنی ولایت قانونی ؛ یعنی اینکه فردی بتواند و حق داشته باشد از طریق جعل و وضع قوانین و اجرای آن ها در زندگی مردم و افراد جامعه تصرف کند و دیگران ملزم به تسلیم در برابر او و رعایت آن ها باشند . معنی اَلنَّبیُّ اَولَی بِالمؤمِنینَ مِن اَنفُسِهِم این است که تصمیمی که پیامبر( ص ) برای یک فرد مسلمان و یا جامعه ی اسلامی می گیرد لازم الاجرا بوده و بر تصمیمی که خود آن ها در باره ی مسائل فردی و شخصی خودشان گرفته باشند مقدم است و اولویت
دارد . به عبارت دیگر جامعه ، احتیاج به یک نقطه ی قدرتی دارد که در مسائل اجتماعی حرف آخر را بزند و ولایت فقیه منصبی است که حق تصرف و حق تشریع و قانون گذاری و تصمیم گیری در مورد اداره ی امور جامعه را داشته و این منصب را برای فقیه جامع الشرایط قائل می شویم و از این نظر او را بر دیگران مقدم می داریم .

2 – 2 – 8  ادله ی اثبات ولایت فقیه

باید توجه داشت که علمای شیعه معتقدند برای اثبات یک حکم شرعی ممکن است به چهار نوع دلیل استناد کنیم : 1 – کتاب ( قرآن ) . 2 – سنت معصومین . 3 – اجماع . 4 – عقل . از نظر فقهای شیعه لازم نیست برای اثبات یک حکم حتماً آیه یا روایتی در دست داشته باشیم ، بلکه می توان با استفاده از منظر عقل و دلایل معتبر عقلی نیز به حکمی از احکام شریعت اسلام دست یافت و آن را اثبات نمود . دلایلی که برای اثبات ولایت فقیه اقامه شده به دو دسته ی ادله ی عقلی و نقلی تقسیم می گردد که در این نوشتار بر آنم که دلایل عقلی اثبات ولایت فقیه از دیدگاه سه تن از فیلسوفان معاصر اسلامی را مرور کرده و نظر مخاطبان را در خصوص ادله ی نقلی ، به آثار فراوانی که در این زمینه به رشته ی تحریر در آمده ارجاع
می دهم .

2 – 2 – 9  ادله ی عقلی اثبات ولایت فقیه

دلایل عقلی ولایت فقیه از نظر حضرت امام خمینی ( ره ) :

حضرت امام خمینی ( ره ) معتقد است که قانون برای آن که مایه ی اصلاح وسعادت بشر بشود به قوّه ی اجرائیه و مجری نیاز دارد و به همین مناسبت خداوند متعال در کنار یک مجموعه ی قوانین ، یعنی احکام شرع ، یک حکومت و دستگاه اجرا و اداره مستقر کرده که در رأس تشکیلات اجرایی آن شخص رسول اکرم ( ص ) قرار داشت . وظیفه ی اجرای احکام و برقراری نظامات اسلام ، تعیین خلیفه را تاحدی مهم گردانیده بود که بدون آن پیغمبر اکرم ( ص ) ، رسالت خویش را به اتمام نمی رسانید . زیرا مسلمانان پس از رسول اکرم ( ص ) به کسی احتیاج داشتند که قوانین الهی را اجرا و نظامات اسلام را در جامعه برقرار گرداند تا سعادت دنیا وآخرتشان تامین شود .

حضرت امام خمینی ( ره ) اعتقاد داشتند که سنت و رویه ی رسول اکرم ( ص ) دلیل بر لزوم تشکیل حکومت است . زیرا اولاً خود ایشان تشکیل حکومت داده و احکام حکومتی را به جریان می انداخت و ثانیاً برای زمان پس از خود به فرمان خدا تعیین حاکم کرده است ، و این بدان معناست که حکومت پس از رسول اکرم ( ص ) نیز لازم است . از طرف دیگر ایشان می فرمایند که ضرورت اجرای احکام که تشکیل حکومت رسول اکرم ( ص ) را لازم آورده منحصر و محدود به زمان و مکان آن حضرت نبوده و امری فرا زمانی و مکانی می باشد و همه ی دوران ها از جمله دوران غیبت امام معصوم ( ع ) را نیز در بر
می گیرد .

از دیگر سو حضرت امام خمینی ( ره ) ماهیت و کیفیت قوانین اسلام را دلیل دیگری برای تشکیل حکومت دانسته چرا که احکام شرع حاوی قوانین و مقررات متنوعی است که یک نظام کلی اجتماعی را می سازد . در این نظام حقوقی در زمینه های فردی ، اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی ، قضایی ، تربیتی و … و هر آن چه که فکر می شود که بَشر بدان نیازمند می گردد ذکر گردیده و با دقت در ماهیت و کیفیت این قوانین و برنامه ها در می یابیم که اجرای به آن ها و عمل به آن ها مستلزم تشکیل حکومت بوده و بدون در اختیار داشتن دستگاه حکومت نمی توان به وظیفه ی اجرای احکام الهی عمل کرد .

ایشان می فرمایند : بدون تردید بر طبق اعتقادات شیعه ، بعد از وجود مبارک پیامبر( ص ) خلافت و ولایت به حضرت علی( ع ) و اولاد او رسیده تا زمان غیبت امام دوازدهم . ائمه( ع )

پایان نامه رشته علوم سیاسی درباره ،، .، حکومت، مشروعیت، –

مستـدل در تالیفـات فقهی خود ارائه نموده اند . اگر چه این نظریه در قرون گذشته جنبه ی نظری داشته ، اما با پیروزی انقلاب اسلامی و شکل گیری حکومت اسلامی وارد فاز اجرایی گردید و در اصول متعدد قانون اساسی مورد امعان نظر قرار گرفت و از بُعد حقوقی نهادینه گردید.

 

2 – 2 – 1 ولایت

ولایت واژه ای عربی است که از کلمه ی وَلی گرفته شده است . وَلی در لغت عرب ، به معنای آمدن چیزی است در پی چیز دیگر ؛ بدون آنکه در میان آن دو فاصله ای باشد که لازمه ی چنین توالی و ترتّبی ، قرب و نزدیکی آن دو به یکدیگر است . از این رو ، این واژه با هیئت های مختلف ( به فتح و کسر ) در معانی حب و دوستی ، نصرت و یاری ، متابعت و پیروی و سرپرستی استعمال شده که وجه مشترک همه ی این معانی همان قرب معنوی است . ( جوادی آملی ، 1384 : 122 )

راغب در مفردات قرآن كريم معناي آن را اين گونه ذكر كرده : قرار گرفتن چيزي در كنار چيزي ديگر ، به نحوي كه فاصله اي در كار نباشد ، يعني دو چيز آن چنان به هم متصل باشند كه هيچ چيز ديگري در ميان آن ها نباشد . به همين مناسبت طبعاً اين كلمه در مورد قُرب و نزديكي اعم از مكاني و معنوي به كار رفته و همچنين در مورد دوستي ، ياري ، تصدي امر ، تسلط و معاني ديگر از اين قبيل استعمال شده است .
(‌ علي آبادي ،‌ 1378 : 7 )

ولایت اعم از اینکه بر فرد باشد یا جامعه ، به معنای سرپرستی بر رشد است و رشد یعنی حرکت کردن ، تکامل و گسترده شدن در جهتی که مجموعه ای از افراد آن را کمال می پندارند ، البته این امر می تواند جهت الهی یا مادی نیز داشته باشد . ( پیروزمند ، 1378 : 50 )

ولایت به معنی سرپرستی ، زعامت ، حکومت ، مدیریت ، ریاست و رهبری جامعه و اداره ی امور
انسان ها است . ( همان ، 32 )

ولایت دارای انواعی است که عبارتند از : تکوینی ، تشریعی ، باطنی ، ظاهری ، حقیقیه ، واقعیه ، مقیده ، مطلقه ، عام ، خاص و … . ( علی آبادی ، 1378 : 8 -14 )

ولایت به معنای سرپرستی و دخالت در تمامی امور کشور است که معمولاً با مشورت عده ای صاحب نظر انجام می گیرد و مرحوم میزا محمد حسین نائینـی برای ولایت سه مرتبه قائل بودند : 1 – مرتبه ی اول که بالاترین مرتبه می باشد که مختص به انبیاء و اوصیاء بوده و تحت هیچ شرایطی قابل تفویض و واگذاری نیست . 2 – مرتبه ی دوم مرتبه ای است که قابل تفویض و واگذاری به سایرین بوده که مربوط به
سیاست ، نظم و انتظام امورات ، استحکام مرزها ، جهاد با دشمنان ، دفاع و نظایر این هاست .
3 – مرتبه ی سوم که مربوط به قضاوت و دادرسی و فتوا دادن است . ( آذری قمی ، 1372 : 98 )

2 – 2- 2  فقیه کیست ؟

فِقه در نگاه لغت شناسان به معنای فهمیدن است و فَقیه اندیشمندی شایسته است که صاحب فهم و آگاهی برجسته ای می باشد . در اصطلاح معارف مذهبی فقیه شخصیتی است که با خبر از دانش دین بـوده و آگـاه از بینش حکـومت اسـلامی اسـت ، افـزون بر این ویژگـی تخصـصی ، از برجـستگی
روحی ـ معنوی نیز برخوردار بوده و دارای صفاتی ثابت در اعماق وجود برای جلوگیری از گناه و نافرمانی است ، که چنین ویژگی برتر و شایان توجهی را عدالت نامیده اند . ( لقمانی ، 1381 : 10 )

مقصود از فقیه در بحث ولایت فقیه ، مجتهد جامع الشرایط است نه هر کس که فقه خوانده باشد . فقیه جامع الشرایط باید سه ویژگی داشته باشد : 1 – اجتهاد مطلق . 2 – عدالت مطلق . 3 – قدرت مدیریت و استعداد رهبری . یعنی باید از سویی صدر وساقه ی اسلام را به طور عمیق و با استدلال و استنباط
بشناسد ، بنابراین کسی که در تحلیل همه ی معارف دین ، اجتهاد مطلق ندارد و به اصطلاح مجتهد مطلق نبوده و مجتهد متجزی است ، و همچنین فقیهی که ابعاد سیاسی اسلام را خوب نفهمیده است ؛ صلاحیت حکومت بر جامعه ی اسلامی را ندارد . از سوی دیگر ، فقیه باید در تمام زمینه ها ، حدود وضوابط الهی را رعایت کند و از هیچ یک تخطّی و تخلّف ننماید ، و علاوه بر این که لازم است علم دین را به درستی اجرا نماید ، باید آن علم را در خودش و محدوده ی حیاتش و در جامعه ی اسلامی به درستی اجرا
نماید . فقیه عادل باید به میل وهوا و هوس کاری نکند و مطیع هواهای نفسانی نگردد و گناهی از او سر نزند و هیچ واجبی را ترک نکند و مرتکب حرامی نگردد .  و از دیگر سو ، استعداد و توانایی مدیریت و کشور داری و لوازم آن را واجد باشد ؛ و بینش درست و صحیحی نسبت به امور سیاسی و اجتماعی داخل و خارج کشور داشته باشد ؛ ترفند های دشمنان را خوب بشناسد و همچنین از هنر مدیریت و لوازم آن برخوردار باشد ؛ زیرا مدیریت گذشته از دانش تئوری ، نیازمند ذوقِ اداره و هنر تدبیر است  .
( جوادی آملی ، 1384 : 136 – 140 )

2 – 2 – 3 مبنای مشروعیت یک فرد یا گروه برای حکومت

به طور کلی در این زمینه دو شاخه ی فکری را می توان مشخص نمود . گروه اول برخی از فیلسوفان و مکتب های فلسفه ی سیاسی می باشند که معتقدند کسی که قدرت فیزیکی و بدنی بیشتر و برتری دارد ، یا از نظر فکری و ذهنی برتر و باهوش تر از دیگران است یا از نژاد برتری برخوردار است ، چنین فردی خود به خود و ذاتاً برای حکومت کردن تعیین شده و گروه دوم که فلسفه ی سیاسی مکتب شیعه نیز در زمره ی آن است با آن ایده مخالف بوده و حق حاکمیت را ذاتی هیچ فردی نمی دانند . یعنی نسبت به هیچ فردی این گونه نیست که وقتی از پدر و مادر متولد می شود خود به خود دارای یک حق قانونی برای حکومت کردن باشد و حکومت را به ارث ببرد . با پذیرش اصل مورد اشاره این سوال مطرح می شود منبعی که قدرت قانونی و مشروعیت را به حاکم می بخشد چیست ؟ از این جاست که مکتب فلسفه ی سیاسی اسلام به طور عام و مکتب شیعه به طور خاص از سایر مکاتب فکری موجود جدا گشته و حق حاکمیت و حکومت و امر و نهی کردن را اصالتاً از آن خداوند منان می داند . البته باید توجه داشت که حکومت کردن به معنای خاصش و این که کسی مباشرت در کارها داشته باشد و امور را مستقیماً رتق و فتق نماید ، مختص به افراد انسان بوده و به این معنا بر خداوند متعال صدق نمی کند . اما به معنـای
وسیع تری که حق حاکمیت ذاتی و تعیین حاکم را شامل می شود مخصوص خداوند سبحان بوده که مالک حقیقی همه چیز هست .

لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرض . همه ی آن چه که در آسمان ها و زمین است از آن خداست . 1

در این جا مالکیت حقیقی در مقابل مالکیت اعتباری است . در مالکیت اعتباری اشخاص بنا به قراردای که 1 . سوره ی بقر  ه آیه ی 274

بین خودشان پذیرفته اند مالک شناخته می شوند و این قرارداد از یک اجتماع  به اجتماعی دیگر متفاوت می باشد . اما مالکیت حقیقی ناشی از رابطه ی تکوینی بوده و برگرفته شده از هستی و وجود مالک
است . در این رابطه مملوک حقیقتاً و تکویناً متعلق به مالک بوده تمام هستی خود را وامدار اوست . با چنین نگرشی همه ی انسان ها از این جهت که آفریده ی خدا هستند مملوک اویند و نه تنها حق هیچگونه تصرفی در هیچ شأنی از شئون انسان های دیگر را ندارند ، بلکه افراد ذاتاً حق هرگونه تصرفی در خود را نيز ندارد و نمی تواند به اعضاء و جوارح خود آسیب و صدمه وارد کند .

با پذیرش این اصل است که فلسفه ی سیاسی اسلام از سایر مکاتب موجود در این زمینه جدا شده و
نظریه ی ولایت فقیه با سایر نظریات حکومت و سیاست تفاوت اساسی پیدا می کند . از این جاست که قائلین به مشروعیت حکومتِ نخبگان ، یا حکومت فیلسوفان و حکیمان و یا اشراف و ثروت مندان و یا کسانی که سلطه و قهر و غلبه را منشأ مشروعیت می دانند و یا حتی نظریه ی دموکراسی ( با تبیین ها و روش های مختلفش ) همه و همه مسیرشان از تفکر اسلامی جدا می شود . مثلاً نظریه ی دموکراسی ، حکومت را اصالتاً از آن مردم می داند و این رأی مردم است که به شخص حاکم و حکومت او مشروعیت می بخشد ، که این مخالف با مبنای نظریه ی اسلام است که منبع مشروعیت بخش را خدا دانسته و بر اساس این پیش فرض همان طور که تک تک افراد هیچ کدام ذاتاً و اصالتاً حق حاکمیت ندارند ، جمع مردم و جامعه نیز از چنین حقی برخوردار نیست .

خداوند متعال بر اساس آن حق ذاتی و اصیل خود برای حاکمیت ، در مرتبه ی نازلتر چنین حقی را به انبیای الهی از حضرت آدم ( ع ) تا حضرت خاتم ( ص ) داده و به حکومت آنان و تصرفاتشان در جان و مال و زندگی و حقوق و اختیارات مردم مشروعیت بخشیده است .( مصباح یزدی ، 1385 : 17 – 21 )

2 – 2 – 4 رابطه ی مشروعیت و مقبولیت

تعیین رابط ی مشروعیت با مقبولیت بستگی به ضابطه ای دارد که برای مشروعیت قائل می شویم . بدیهی است که اگر ملاک مشروعیت یک حکومت را پذیرش مردمی آن بدانیم و اینکه افراد یک جامعه بر اساس رضا و رقبت حاکمیت آن را گردن نهاده باشند ، در این صورت مشروعیت و مقبولیت پیوسته با هم خواهند بود و هر حکومت مشروعی از مقبولیت نیز برخوردار خواهد بود و هر حکومت نامشروعی نیز فاقد مقبولیت خواهد بود . اما اگر ملاک مشروعیت را امر دیگری غیر از پذیرش مردمی قرار دهیم آن گاه امکان انفکاک مشروعیت از مقبولیت وجود خواهد داشت و ممکن است حکومتی مشروع ، فاقد مقبولیت مردمی بوده و یا حکومتی نامشروع ، دارای مقبولیت مردمی باشد .

2 – 2 – 5  نقش مردم در حکومت اسلامی

در این رابطه دو سوال مطرح است : 1 – نقش مردم در مشروعیت حکومت اسلامی چیست ؟ 2 – نقش مردم در تحقق حکومت اسلامی و حاکمیت یافتن آن چیست ؟ برای پیدا کردن پاسخ سوالات فوق باید تاریخ اسلام در سه دوره : زمان حضور پیامبر ( ص ) ، زمان حضور ائمه ( ع ) و زمان غیبت کبری مورد بررسی و کنکاش قرار گیرد .

نسبت به زمان حضور پیامبر( ص ) در بین مسلمانان اختلافی در مورد این که مشروعیت حکومت ایشان هیچ ارتباطی با خواست و قبول مردم نداشته ، وجود ندارد و عامه ی مسلمانان معتقدند که مشروعیت حـکومـت آن حضرت از جانـب خـداوند باري تعـالي بوده اسـت و اگر مردم هم حکومت ایشان را
نمی پذیرفتند خللی در مشروعیت آن حضرت وارد نبوده و تنـها اثر آن عـدم تحقق یافتن حکومـت
پیامبر( ص ) به صورت عینی می شده است . اما این که مردم چه نقشی در حکومت رسـول خدا ( ص ) داشته اند باز هم جای هیچ تردید و اختلافی نیست که مردم در تشکیل حکومت آن حضرت نقش اساسی را ایفا نموده و پیامبر( ص ) حکومت خود را به زور و نیروی قاهره بر مردم تحمیل ننموده اند . بلکه عامل اصلی در ایجاد حکومت رسول اکرم ( ص ) رضا و رغبت خود مردم بوده است و حاکمیت آن حضرت را که از جانب خداوند بوده پذیرفتند .

اما در باره ی منبع مشروعیت بخش بعد از زمان رسول گرامی اسلام ( ص ) بین مسلمانان اختلاف نظر ایجاد شده و اساسی ترین این اختلاف ها بین دو گروه سنی و شیعه می باشد .

مسلمانان اهل تسنن مبنای مشروعیت بخش را بعد از رسول گرامی( ص ) اسلام اجماع امت ، نصب از جانب خلیفه ی قبل ، تعیین اهل حل و عقد و گروه اندکی از آنان نیز استیلا را منبع مشروعیت بخش حاکم